تبيين عوامل مؤثر در استفاده از انرژي‌هاي تجديدپذير به‌ منظور ارتقاي توسعۀ پايدار مناطق كلان‌شهري با استفاده از روش تحليل محتوا و نرم‌افزار MAXQDA

مقدمه در دنياي امروز، با توجه به رشد شهرنشيني، كلان‌شهرها با چالش‌هاي گسترده و پيچيده‌اي روبه‌رو هستند. توسعۀ جوامع انساني در قرن‌هاي اخير، به‌ويژه در قرن 21، و روند فزايندۀ صنعتي شدن به‌ عنوان يكي از شاخص‌هاي پيشرفت اقتصادي و اجتماعي مناطق شهري، تأثيرات منفي زيادي بر محيط‌ زيست و منابع طبيعي به جاي گذاشته است. اين مسائل شامل مصرف بي‌رويۀ زمين، افزايش ترافيك، انتشار گازهاي گلخانه‌اي و مصرف بالاي انرژي است كه به پديده‌هايي مانند گرم شدن زمين، كاهش تنوع زيستي و وابستگي بيشتر به سوخت‌هاي فسيلي منجر مي‌شود . رشد سريع شهرنشيني، افزايش ساخت‌وساز و نياز فزاينده به انرژي براي سرمايش و گرمايش، مصرف انرژي را به‌شدت بالا برده و به‌ تبع آن، انواع آلودگي‌ها را نيز افزايش داده است . از اين‌رو، رشد پايدار شهرها با چالش‌هاي متعددي از جمله افزايش مصرف فردي و بهره‌برداري ناكارآمد از منابع طبيعي روبه‌رو مي‌شود كه به ايجاد مناطق اجتماعي محروم و نابرخوردار مي‌انجامد . در همين راستا، براي مقابله با اين مشكلات زيست‌محيطي، به‌ويژه در مناطق شهري، مفهوم توسعۀ پايدار مطرح‌ شده است. ردپاي اكولوژيكي منفي و سبك زندگي مصرف‌گرايانه از جمله عواملي است كه ضرورت اقدام به سمت توسعۀ پايدار را تقويت مي‌كند. توسعۀ پايدار به معناي تأمين نيازهاي فعلي جامعه بدون آسيب‌رساني به توانايي نسل‌هاي آينده در تأمين نيازهاي خود تعريف مي‌شود . مدل توسعۀ پايدار با تمركز بر مديريت بهينۀ منابع و حفظ آن‌ها، رشد اقتصادي و توسعۀ اجتماعي را همسو با نيازهاي محيط‌ زيست طبيعي تسهيل مي‌كند . از اين‌رو، شاخص‌هاي زيست‌محيطي در شهرها، به ‌عنوان واحدهاي اكولوژيكي، پيوند تنگاتنگي بين انسان و محيط ‌زيست را نشان مي‌دهند از طريق كاهش مصرف منابع، انرژي و آلودگي بهبود مي‌يابد . طبق گزارش آژانس بين‌المللي انرژي، مناطق شهري دوسوم از مصرف جهاني انرژي را به خود اختصاص داده و مسئول 71 درصد از گازهاي گلخانه‌اي ناشي از انرژي هستند. از آنجا ‌كه اقتصاد، انرژي و محيط ‌زيست به‌ طور جدايي‌ناپذيري به هم وابسته‌اند ، استفاده از منابع انرژي تجديد‌پذير و توسعۀ پايدار به ‌عنوان دو مفهوم مرتبط و مكمل در نظر گرفته مي‌شوند. در اين راستا، يكي از راهكارهاي مهم براي دستيابي به توسعۀ پايدار، بهره‌برداري از منابع انرژي تجديد‌پذير است . به ‌منظور حفظ پايداري و تأمين نيازهاي فعلي بدون آسيب به منابع آينده، انرژي‌هاي تجديد‌پذير به ‌عنوان راه‌حلي پايدار و دوستدار محيط ‌زيست براي تأمين امنيت انرژي پيشنهاد مي‌شود . با توجه به اينكه استفاده از انرژي‌هاي تجديد‌پذير يكي از مسائل كليدي جهاني در زمينۀ توسعۀ پايدار است، پژوهش‌هاي متعددي در اين زمينه صورت گرفته است. با اين‌حال، تبيين عوامل مؤثر در استفاده از انرژي‌هاي تجديد‌پذير و توسعۀ پايدار در مناطق كلان‌شهري هنوز به ‌طور كامل در پژوهش‌ها مورد توجه قرار نگرفته است. بنابراين هدف اين پژوهش، تبيين عوامل مؤثر در استفاده ‌از انرژي‌هاي تجديد‌پذير و ارتقاي توسعۀ پايدار در كلان‌شهرها است. سؤال اصلي پژوهش اين است كه چه عواملي در استفاده از انرژي‌هاي تجديدپذير در توسعه پايدار مناطق كلانشهري موثر است؟مواد و روش‌هاروش تحقيق در اين پژوهش مروري بوده و به ‌منظور جمع‌آوري داده‌ها از مطالعات كتابخانه‌اي و اسنادي و براي تحليل آن‌ها از تحليل محتوا كيفي و نرم‌افزار MAXQDA استفاده‌ شده است. روش اين پژوهش با استفاده از تحليل محتواي كيفي، با استفاده از يك رويكرد تفسيري اسناد كتابخانه‌اي را تحليل مي‌كند، سپس با توجه به متون اسناد كدهاي متني استخراج ‌شده است. سپس، با استفاده از درصد اهميت بر اساس تكرار كدها در متون داده‌هاي كيفي را به كمي تبديل كرده تا بتوان تحليل دقيق‌تري انجام داد. سپس، با توجه به كدهاي استخراج‌شده بر اساس شاخص‌هاي اقتصادي، اجتماعي، نهادي و زيست‌محيطي هر يك از كدها را دسته‌بندي مي‌كند، سپس درصد اهميت شاخص‌ها نيز بيان مي‌شود.يافته‌هاتحليل رابطه بين استفاده از انرژي‌هاي تجديد‌پذير و توسعۀ پايدار در مناطق شهري نشان مي‌دهد اين دو مفهوم به ‌طور عميق و متقابل با يكديگر ارتباط دارند. استفاده از منابع انرژي تجديد‌پذير، به‌ويژه در شرايط كنوني كه بحران‌هاي زيست‌محيطي و تغييرات اقليمي به يكي از چالش‌هاي بزرگ جوامع تبديل‌ شده‌اند، مي‌تواند به‌ عنوان يك راهكار كليدي در دستيابي به توسعۀ پايدار عمل كند. از جنبۀ اقتصادي، استفاده از انرژي‌هاي تجديدپذير مي‌تواند به كاهش هزينه‌هاي انرژي، ايجاد فرصت‌هاي شغلي جديد و افزايش سرمايه‌گذاري در زيرساخت‌هاي پايدار منجر شود. همچنين، استفاده از اين منابع مي‌تواند به تقويت اقتصاد محلي و كاهش وابستگي به منابع سوخت فسيلي كمك كند. با توجه به يافته‌هاي پژوهش و مدل مفهومي پژوهش، استفاده از انرژي‌هاي تجديدپذير و توسعۀ پايدار ارتباط متقابل و دوسويه با يكديگر دارند. بنابراين با توجه به يافته‌هاي پژوهش، عوامل مؤثر استفاده از انرژي‌هاي تجديدپذير در توسعۀ پايدار مناطق كلان‌شهري عبارت‌اند از: كاهش فقر، ارتقاي كيفيت زندگي، ايجاد فرصت‌هاي شغلي و بهبود سلامت عمومي، حفاظت از محيط‌ زيست، كاهش انتشار آلاينده‌هاي هوا، امنيت انرژي، پايداري انرژي، دسترسي برابر به انرژي، صرفه‌جويي در مصرف سوخت فسيلي، ارتقاي بهداشت، حكمراني مناسب، متناوب بودن انرژي‌هاي تجديدپذير، كاهش فقر و امنيت انرژي، محرك تأسيسات ملي و... همچنين، استفاده از انرژي‌هاي تجديدپذير مي‌تواند به كاهش وابستگي به سوخت‌هاي فسيلي و كاهش گازهاي گلخانه‌اي منجر شود كه اين امر به ‌نوبۀ خود به محافظت از محيط‌ زيست و حفظ منابع طبيعي كمك مي‌كند. يكي از عوامل مؤثر متناوب بودن انرژي‌هاي تجديدپذير است كه با حكمراني و مديريت بهينۀ انرژي، منطقه‌بندي مناسب، تسهيل توزيع خدمات و ... مي‌تواند به بهبود عملكرد انرژي‌هاي تجديدپذير و در همين راستا پايداري انرژي‌هاي تجديدپذير كمك كند.نتيجه‌گيريتبيين و شناخت عوامل مؤثر استفاده از انرژي‌هاي تجديد‌پذير و توسعۀ پايدار يكي از موضوعات اساسي به‌ منظور برنامه‌ريزي شهري و نيز پيشرفت مناطق شهري با توجه به اهداف ملي بوده كه براي تدوين راهبردها و سياست‌هاي ارتقاي كيفيت زندگي در ابعاد مختلف اقتصادي، اجتماعي، نهادي و زيست‌محيطي در تمامي حوزه‌هاي خرد و كلان بسيار ضروري است. تا كنون مطالعه‌اي در راستاي تبيين و تشريح عوامل مؤثر استفاده از انرژي‌هاي تجديدپذير و توسعۀ پايدار كه چگونگي اين ارتباط را نشان دهد انجام‌ نشده است. به همين‌منظور، اين پژوهش با استفاده از مرور و جمع‌بندي مطالعات پيشين و ارائۀ مدل مفهومي كه چگونگي ارتباط بين اين دو را نشان مي‌دهد انجام‌ شده است. نتايج پژوهش بيان مي‌كند كه استفاده از انرژي‌هاي تجديد‌پذير ارتباط مستقيمي بر ارتقاي توسعۀ پايدار شهري دارد. اين ارتباط در ابعاد زيست‌محيطي، اقتصادي، اجتماعي و نهادي به‌ترتيب با توجه به داده‌ها و نتايج پژوهش اهميت دارند. در پژوهش‌هاي مختلفي عوامل مؤثر بر استفاده از انرژي‌هاي تجديدپذير و تأثير آن بر توسعۀ پايدار مناطق شهري بيان ‌شده، اما در بيشتر اين پژوهش‌ها همۀ ابعاد و چگونگي ارتباط آن‌ها بيان‌ نشده است. بنابراين، اين پژوهش عوامل مؤثر همۀ ابعاد را با توجه پژوهش‌ها بررسي كرده است تا ارتباط اين ابعاد و چگونگي ارتباط دروني ابعاد مختلف بيان شود. با توجه به اينكه رابطۀ‌ عميقي در ارتباط بين استفاده از انرژي‌هاي تجديدپذير و ارتقاي توسعۀ پايدار وجود دارد، مي‌توان يكي از راهكارهاي مؤثر در ارتقاي توسعۀ پايدار مناطق شهري و كلان‌شهري را در ابعاد مختلف اقتصادي، اجتماعي، نهادي و زيست‌محيطي دانست. در همين راستا، در اين پژوهش با استفاده از تحليل محتواي كيفي پژوهش‌هاي انجام‌شده به تبيين عوامل مؤثر استفاده از انرژي‌هاي تجديدپذير و توسعۀ پايدار پرداخته ‌شده است. يافته‌هاي اين پژوهش بيان مي‌كند كه يافته‌هاي پژوهش بيان مي‌كند كه عوامل مؤثر در اين زمينه شامل كاهش فقر، ارتقاي كيفيت زندگي، ايجاد فرصت‌هاي شغلي، بهبود سلامت عمومي، حفاظت از محيط‌ زيست، كاهش انتشار آلاينده‌هاي هوا، امنيت انرژي، پايداري انرژي، دسترسي برابر به انرژي، صرفه‌جويي در مصرف سوخت فسيلي، حكمراني مناسب و متناوب بودن انرژي‌هاي تجديدپذير است. اين عوامل نه‌تنها به كاهش وابستگي به سوخت‌هاي فسيلي و گازهاي گلخانه‌اي كمك مي‌كنند، بلكه بهبود كيفيت زندگي و رشد اقتصادي را نيز به همراه دارند. تبيين و به‌كارگيري اين عوامل در سياست‌گذاري‌هاي انرژي مي‌تواند به بهبود كيفيت مناطق كلان‌شهري، جذب سرمايه‌گذاري‌هاي داخلي و خارجي، و در نهايت، ارتقاي شاخص‌هاي توسعۀ پايدار منجر شود.