تجارت خارجي صفويان و رقابت كمپاني هاي هند شرقي انگليس و هلند ( دوره شاه صفي و شاه عباس دوم)

با تبديل بازرگاني در اقيانوس هند به شاخه اي از تجارت دريايي جهاني، ايران عصر صفوي هم به دليل نزديكي به خليج فارس وارد اين عرصه گرديد. كمپاني هاي هند شرقي انگليس و هلند در نيمۀ اول قرن هفدهم ميلادي با هدف در دست گرفتن تجارت انحصاري شرق متولد و راهي سرزمين هاي شرقي از جمله ايران شدند. شاه عباس يكم با عقد قرارداد و اعطاي امتيازاتي آنان را وارد مدار اقتصادي و تجاري ايران كرد تا از رقابت تجاري آنها براي رونق و شكوفايي اقتصاد كشور استفاده كند. رقابت هاي اين دو كمپاني براي تسلط بر تجارت انحصاري ايران پس از شاه عباس نيز ادامه يافت. مقالۀ حاضر، با استفاده از روش توصيفي ـ تحليلي و با استناد به منابع ايراني و غيرايراني، در پي روشن ساختن عوامل مؤثر در رقابت كمپاني هاي هند شرقي انگليس و هلند در دورۀ شاه صفي و شاه عباس دوم است. يافته هاي اين پژوهش نشان مي دهند لغو انحصار صادرات ابريشم توسط شاه صفي، قراردادهاي تجاري دولت ايران با كمپاني ها، پول نقد (نقدينگي)، جنگ هاي انگلستان و هلند در اروپا و خليج فارس، و صادرات و واردات اين كمپاني ها از عوامل مؤثر در رقابت تجاري كمپاني ها در دورۀ شاه صفي و شاه عباس دوم بودند. در اين رقابت تجاري كمپاني هند شرقي هلند به دليل دارا بودن نقدينگي بيشتر، قدرت چانه زني و ديپلماسي بيشتر در در مذاكرات با دربار صفوي و مجهزتر بودن كشتي هاي تجاري ـ نظامي بر كمپاني انگليسي برتري داشت.