تعيين شاخص‌هاي مناسب براي ارزيابي تحمل خشكي در دو گونه علف باغ (Dactylis glomerata) و علف پشمكي (Bromus inermis)

خشكي از مهمترين تنش‌هاي غير‌زيستي محدود كننده بقاء، رشد و توليد گياهان در بسياري از مناطق جهان است. اين مطالعه به‌منظور بررسي تحمل خشكي ژنوتيپ‌هاي بازتركيب دو گونه علف باغ و علف پشمكي بر اساس ارزيابي كلوني و شاخص‌هاي تحمل تنش اجرا شد. در اين مطالعه، تعداد 36 ژنوتيپ منتخب از جوامع حاصل از پلي‌كراس در هر يك از دو گونه علف باغ و علف پشمكي در شرايط بدون تنش (نرمال؛ 50 درصد تخليه رطوبتي از عمق توسعه ريشه) و تنش رطوبتي (90 درصد تخليه رطوبتي از عمق توسعه ريشه) طي سال‌هاي 1392 تا 1394 از نظر صفات فنولوژيك، زراعي و مورفولوژيك در مزرعه تحقيقاتي دانشگاه صنعتي اصفهان ارزيابي شدند. به‌منظور ارزيابي تحمل خشكي ژنوتيپ‌هاي مذكور، پنج شاخص تحمل و حساسيت به تنش شامل: شاخص‌هاي تحمل تنش (TOL و STI)، شاخص ميانگين توليد (MP)، شاخص ميانگين هندسي توليد (GMP) و شاخص حساسيت به تنش (SSI) بر پايه عملكرد علوفه در شرايط بدون تنش (Yp) و تنش خشكي (Ys) محاسبه شدند. در هر دو گونه براي اكثر صفات مورد مطالعه و شاخص‌هاي مورد بررسي تنوع ژنتيكي بالايي بين ژنوتيپ‌ها مشاهده شد. در گونه علف باغ، ضريب تنوع ژنتيكي از 4/31 تا 23/4 درصد در شرايط بدون تنش، و از 1/31 تا 21/3 درصد در شرايط تنش متغير بود. در گونه علف پشمكي، دامنه ضريب تنوع ژنتيكي در شرايط بدون تنش از 2/05 تا 21/4 درصد و در شرايط تنش از 1/66 تا 24/6 درصد بود؛ كه نشان‌دهنده پتانسيل بالا براي بهبود اين صفات از طريق انتخاب هدفمند در برنامه‌هاي اصلاحي است. تنش خشكي آثار منفي بر اكثر صفات مورد مطالعه داشت و تنوع ژنتيكي تمامي صفات مورد مطالعه، به جز روز تا خوشه‌دهي، روز تا گرده‌ا‌فشاني، درصد ماده خشك چين اول و درصد ماده خشك چين دوم در گونه علف باغ و درصد ماده خشك چين اول و درصد ماده خشك چين سوم در گونه علف پشمكي، را كاهش داد. مقدار اين كاهش براي عملكرد علوفه خشك چين‌هاي اول، دوم و سوم در گونه علف باغ به‌ترتيب برابر با 47/5، 67/3 و 66/6 درصد و در گونه علف پشمكي به‌ترتيب برابر با 37/3، 49/5 و 49/4 درصد بود. وراثت‌پذيري پايين عملكرد علوفه (به‌ترتيب 24/7، 13/5 و 25/9 درصد براي عملكرد علوفه چين‌هاي اول تا سوم در گونه علف باغ و 59/5، 45/9 و 59/4 درصد براي عملكرد علوفه چين‌هاي اول تا سوم در گونه علف پشمكي) نشان‌دهنده اين است كه انتخاب مستقيم بر اساس عملكرد علوفه براي بهبود اين صفت مؤثر نيست و بايد از انتخاب غيرمستقيم بر اساس اجزاي عملكرد كه وراثت‌پذيري نسبتاً بالايي دارند و از همبستگي بالايي با عملكرد علوفه برخوردار هستند (يعني ارتفاع بوته، تعداد ساقه در بوته و قطر يقه در هر دو گونه مورد مطالعه)، بهره جست. شاخص‌هاي MP، GMP و STI در هر دو گونه مورد مطالعه همبستگي مثبت و معني‌داري با عملكرد علوفه (به‌ترتيب 0/92، 0/75 و 0/75 در شرايط نرمال و 0/61، 0/81 و 0/77 در شرايط تنش در گونه علف باغ؛ 0/95، 0/92 و 0/88 در شرايط نرمال و 0/91، 0/95 و 0/95 در شرايط تنش در گونه علف پشمكي) داشتند. بنابراين اين سه شاخص به‌عنوان شاخص‌هاي مطلوب در شناسايي ارقام متحمل به خشكي در علف باغ و علف پشمكي شناخته شدند. بر اساس نتايج تجزيه به مؤلفه‌هاي اصلي و شاخص‌هاي تحمل و حساسيت به تنش ژنوتيپ‌هاي 13 و 14 در گونه علف باغ و ژنوتيپ‌هاي 13 و 32 در گونه علف پشمكي به‌عنوان ژنوتيپ‌هاي برتر از نظر عملكرد علوفه و تحمل تنش شناسايي شدند. اين ژنوتيپ‌ها مي‌توانند به‌عنوان والدين برتر براي ايجاد جمعيت‌هاي ژنتيكي جهت بهبود عملكرد علوفه و تحمل تنش و ايجاد رقم‌هاي مصنوعي مورد استفاده قرار گيرند.