شناسايي و پايش تغييرات رشد و گسترش شهري با استفاده از اختلاط‌زدايي طيفي تصاوير سنجش‌ازدور و فنون سامانۀ اطلاعات جغرافيايي در سطح خرد (مطالعۀ موردي شهر آمل)

سابقه و هدف: زمين يك منبع طبيعي حياتي براي بقاي انسان و اساس همه‌ خدمات بوم‌سازگان است. بااين‌حال، تخريب اراضي در قالب تغيير كاربري و پوشش زمين، مشكلي جدي در جهان بوده است. مهاجرت روستايي به شهر در كشورهاي در حال ‌توسعه و همچنين تبديل بسياري از روستاهاي مجاور به مناطق شهري، تا حد زيادي باعث افزايش سريع وسعت سكونتگاه‌هاي شهري شده است. شواهد نشان مي‌دهد شمال ايران در حال تجربه‌ تغييرات سريع كاربري اراضي است كه پايداري منطقه را در طول سه دهه‌ اخير به خطر انداخته است. اين مقاله با هدف شناسايي و مقايسه‌ تغييرات رشد و گسترش شهر آمل واقع در استان مازندران در سه دهه از سال 1365 تا 1395 انجام شد. رشد شهري با افزايش مطلق جمعيتي كه در شهرها زندگي مي‌كنند و گسترش شهري با تغييرات پوشش زمين در طول زمان تعريف مي‌شود.مواد و روش‌ها: براي توليد‌ تصاوير تغييرات پوشش زمين در سال‌هاي مختلف، با استفاده از داده‌هاي تصاوير سري زماني لندست (سنجنده‌هاي TM، ETM+ و OLI/TIRS)، از مدل اختلاط‌زدايي خطي براساس استخراج اعضاي انتهايي استفاده شده و دو طبقه‌ اراضي شهري و غيرشهري براي هر مقطع زماني شناسايي شده است. براي بررسي صحت طبقه‌بندي، به‌صورت توأم از تصاوير با وضوح‌ بالاي ارائه‌شده در نرم‌افزار گوگل ارت و مشاهده‌ ميداني با استفاده از GPS استفاده شده است. به‌منظور تحليل توزيع فضايي پوشش اراضي از ابزار تحليل خودهمبستگي فضايي موران و به‌منظور تحليل روند تغييرات فضايي اراضي شهري از ابزار تحليل روند در نرم‌افزار ArcGIS استفاده شده است. نتايج و بحث: يافته‌ها نشان مي‌دهد افزايش دوبرابري جمعيت شهر در اين سه دهه، نه‌تنها با گسترش افقي به ميزان 60 درصد در اراضي سبز و باز پيراموني همراه بوده است، بلكه افزايش تراكم ساختماني و تعداد طبقات را نيز در پي داشته است. صحت‌سنجي طبقه‌بندي پوشش اراضي، با استفاده از ماتريس خطاي ابهام با محاسبه‌ صحت كلي بالاي 90 درصد و ضريب كاپاي بالاي 80 درصد براي تصاوير به‌دست‌آمده، دقت بالا و بسيار خوبي را نشان مي‌دهد. براساس يافته‌هاي تحليل خودهمبستگي فضايي موران، توسعه‌ شهر آمل به‌طور كامل از ساختاري خوشه‌اي تبعيت مي‌كند. با محاسبه‌ اختلاف داده‌هاي پوشش زمين در دوره‌ 20 ساله‌ 1375-1395 مشخص شد، 28 درصد از مساحت كل شهر معادل 890 هكتار، بيشترين تغيير را كه شامل تغييرات بنيادين در كاربري و پوشش زمين مي‌شود، داشته است. گسترش شهر آمل نيز به‌طور كلي از مركز به پيرامون بوده است، به‌طوري‌ كه كمترين تغييرات در قسمت‌هاي مركزي شهر و بيشترين تغييرات نيز در قسمت‌هاي شمالي و شرقي شهر رخ داده است.نتيجه‌گيري: رشد جمعيت و گسترش شهري نه‌تنها، تخريب منابع طبيعي و محيط‌زيست را در پي دارد، بلكه با افزايش مشكلات مديريت شهري در تأمين زيرساخت‌ها و خدمات نيز همراه است. ازهمين‌رو، هدف برنامه‌ريزي بايد دستيابي به توسعه‌ بهينه‌اي باشد كه هم در سطح كلان، با توزيع نقش‌هاي شهري به‌صورت مكملي و تقويت نقش روستاها، از افزايش مهاجرت از روستاها به شهرها جلوگيري كند و هم در سطوح محلي، بر توزيع متوازن جمعيت‌ شهر و رشد درون‌زا تأكيد كند.