ارزيابي كارايي دوركننده‌هاي شيميايي در كاهش خسارت پرندگان به بوته‌هاي كلزا

سابقه و هدف: كلزا (Brassica napus) يك محصول راهبردي در وزارت جهاد كشاورزي به شمار مي رود اما پرندگان از جمله آفات مهم اين محصول هستند كه هر ساله خسارت شديدي را در مرحله رشد گياهچه كلزا وارد مي كنند. به دليل واردات روغن خوراكي و اهميت توليد اين محصول در كشور براي رسيدن به خودكفايي، خسارت پرندگان به بوته‌هاي كلزا مورد توجه فراوان است.  اين خسارت بيشتر در مراحل ابتدايي رشد بوته ها و توسط چكاوك‌ها ايجاد مي شود و در صورت تجمع در سطح مزارع، خسارت‌هاي لكه‌اي قابل توجه و اقتصادي را به مزارع وارد مي سازد. به دليل ممنوعيت استفاده از مواد كشنده پرندگان در سطح جهان، يكي از روش هاي مهم براي كاهش خسارت پرندگان، استفاده از مواد دوركننده شيميايي است.  تركيبات دوركننده با تاثير بر اندام‌هاي بويايي، چشايي و بينايي پرندگان، آنها را دور مي‌سازند.مواد و روش‌ها: اين پژوهش در قالب طرح بلوك كامل تصادفي در شرايط ميداني در استان هاي ايلام و مازندران انجام شد. در اين پژوهش، سه نوع ماده دوركننده پرندگان به نام‌هاي متيل آنترانيلات (تيمار روغني)، اسيد سيناميك (تيمار پودري) و سولفات آلوم-آمونيوم (تيمار نمكي) براي اجراي آزمايش برگزيده شدند كه شيوه عملكرد آنها متفاوت است. براي پياده‌سازي آزمايش‌ها، در فصل پاييز، نخست مزرعه اي با خسارت چكاوك ها انتخاب شد و تيمارها در قطعه هاي 1000 مترمربعي اجرا شدند. در هر نوبت نمونه برداري، 10 كادر يك مترمربعي به طور تصادفي در هر قطعه انتخاب و تعداد بوته هاي داراي خسارت پرندگان نسبت به كل بوته ها شمارش و درصد بوته هاي خسارت‌ديده محاسبه شد. نمونه‌برداري‌ها به طور هفتگي و در چهار نوبت تكرار شد. مقايسه ميانگين ها براي نتايج حاصل از آزمايش ها و نمونه برداري هاي ميداني در هر سال، به روش فاكتوريل و با استفاده از آزمون Univariate از طريق مدل خطي عمومي (GLM) انجام شد. داده‌هاي با استفاده از نرم‌افزار SPSS تجزيه و تحليل شدند.نتايج و بحث: بر اساس نتايج به دست آمده، هر سه تيمار داراي اختلاف معني‌داري با تيمار شاهد بودند. در استان ايلام، در سال 1396، تيمار اسيد سيناميك با 1.58 درصد داراي خسارت كمتري از بقيه تيمارها و شاهد (3.2 درصد) بود و در سال 1397، تيمار متيل آنترانيلات با 13.7 درصد داراي خسارت كمتري بود. در استان مازندران، تيمار سولفات آلوم-آمونيوم داراي خسارت كمتر (23.0 درصد) نسبت به شاهد (49.2 درصد) بود. ، ميزان خسارت پرندگان در هفته‌هاي مختلف در هر دو سال و منطقه معني‌دار بود. در هر دو منطقه و سال، آزمون تركيبي تيمارها و هفته ها نشان داد كه اثر جداگانه تيمارها و هفته ها و همچنين برآيند اثر آن‌ها بر ميزان خسارت پرندگان معني دار بود. دربارۀ شيوه تاثير اين تيمارها، اسيد سيناميك به دليل مزه بد و نيز رنگ سفيد، در شرايط ميداني داراي تاثير بيشتري در دوركنندگي پرندگان نسبت به ديگر تيمارها بود و تيمار روغني متيل آنترانيلات نيز با ايجاد بوي نامطبوع در دور كردن پرندگان موثر بود. تيمار سولفات آلوم-آمونيوم با داشتن مزه شوري و تلخي در كاهش خسارت پرندگان مؤثر بود. تيمارهاي اسيد سيناميك و متيل آنترانيلات موادي هستند كه از خارج وارد مي‌شوند اما سولفات آلوم-آمونيوم در داخل كشور توليد مي‌شود.نتيجه گيري: همه تيمارها داراي خسارت كمتر بودند و از ميان آنها اسيدسيناميك داراي اثر چندجانبه بود. نتايج اين پژوهش، اميدها براي ساخت تركيب داخلي و ارزان كه داراي اثر چندجانبه بر بويايي، چشايي و بينايي براي دور كردن پرندگان باشد را افزايش مي‌دهد.