درجات ايمان و كفر

در باب ايمان مباحثي در روايات مطرح شده است كه در بسياري از موارد، با بحث‌هاي عقلي تطابق دارد. شايد تطبيق اين روايات با آيه چهارده سوره «حجرات» كه مي‌فرمايد: «قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِن قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ» روشن باشد. رواياتي كه درباره حقيقت ايمان بحث مي‌كنند، درصدد بيان شرايط و ويژگي‌هاي ايمان حقيقي‌اند؛ يعني ايماني كه كاملاً در دل وارد شده است و خدا آن را ايمان مي‌داند، و اين با اسلام صرف، كه با ابراز شهادتين محقق مي‌شود، متفاوت است. در بحث از مرز ميان كفر و ايمان گفته شد كه كفر نيز مانند ايمان، دو كاربرد دارد: يك كاربرد فقهي كه استعمال آن در مقابل اسلام است و در روابط اجتماعي ميان انسان‌ها بيشتر جنبه حقوقي دارد؛ اما گاه در روايات، كافر به كسي اطلاق مي‌شود كه بهره‌اي از ايمان نبرده است، يا به لوازم آن پايبند نيست. بر اين اساس، چنين كافري اهل سعادت آخرت نيست، گرچه ممكن است در ظاهر مسلمان باشد و از لحاظ احكام فقهي و حقوقي با او معامله مسلمان شود. همچنان‌كه پيامبر اكرم با بسياري از نزديكان‌ خود چنين رابطه‌اي داشتند و مانند مسلمان با آنها رفتار مي‌كردند. خداوند مي‌فرمايد: «وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ» (محمد: 4)؛ اگر ما مي‌خواستيم، آنها را به شما معرفي مي‌كرديم [و به شما مي‌گفتيم كه درواقع كافرند].