ارزيابي آسيب‌پذيري اكوسيستم جنگلي و اولويت‌بندي عوامل تخريب منطقه دادآباد خرم‎آباد

سابقه و هدف:امروزه، پيشگيري و يا كاهش پيامدهاي نامطلوب ناشي تخريب و افزايش آسيب پذيري اكوسيستم‌هاي جنگلي به يكي ازمهمترين اهداف مديران منابع طبيعي در سراسر جهان تبديل شده است. وجود كاربري‌هاي ناسازگار يكي از مهم‌ترين تهديدات براي اكوسيستم‌هاي جنگلي بخصوص تنوع‌زيستي آن‌ها به شمار مي‌رود. براي كشف و ارزيابي چنين تهديداتي كه زمينه‌ساز تغييرات در سطح اكوسيستم‎هاي جنگلي است، استفاده از فنون و ابزارهايي همچون سنجش‌ازدور و سيستم اطلاعات جغرافيايي با برخورداري از امكانات تحليلي مي‌توانند نقش بسزايي در توليد اطلاعات مكاني داشته باشند. هدف پژوهش حاضر ارزيابي تخريب در اكوسيستم جنگلي دادآباد بر پايه مدل تخريب زير واحدهاي كاري و بررسي مهم‌ترين فعاليت‌هاي انساني زمينه‌ساز تخريب در منطقه است. مواد و روش ها:بدين منظور، براي كمي نمودن سنجه‌هاي سيماي سرزمين از نقشه كاربري/پوشش جنگلي منطقه دادآباد با 13 زير حوزه استفاده شد. براي تهيه نقشه كاربري/پوشش، ابتدا تصوير ماهواره‌اي لندست را پيش‌پردازش نموده و تصوير در طبقات مختلف كاربري طبقه‌بندي شد. بدين منظور از تصاوير ماهواره‎اي مربوط به دوره‌ زماني 30 ساله (2018 1988) استفاده شد تا در تحليل ساختاري با استفاده از سنجه‌هاي سيماي سرزمين از آن استفاده شود. ﻳﻜﻰ از مزيت‌هاي ارزﻳـﺎﺑﻰ ﺑـﻪ ﻛﻤـﻚ سنجه‌هاي ﺳــﻴﻤﺎى ﺳــﺮزﻣﻴﻦ، آﮔــﺎﻫﻰ از ﻣﻴــﺰان ﺷــﺪت ﺗﺨﺮﻳــﺐ در ﺳﻴﻤﺎى ﺳﺮزﻣﻴﻦ در كوتاه‌ترين زﻣﺎن ﻣﻤﻜﻦ ﺑﺎ داده رﻗـﻮﻣﻰ اﺳﺖ ﻛﻪ قابل‌مقايسه ﺑﺎ ﺗﻜﺮار ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ در آﻳﻨـﺪه اﺳـﺖ. سپس با توجه به مدل تخريب سيماي سرزمين، درجه آسيب‌پذيري بوم‌شناختي، تعيين شدت فعاليت‌ها و ميزان تخريب در سيماي سرزمين محاسبه شد. در ادامه، ﺑﺮﻣﺒﻨﺎى ﺿﺮاﻳﺐ ﺗﺨﺮﻳﺐ به‌دست‌آمده، ﺗﺤﻠﻴﻞ و پهنه‌بندي ﺳﻴﻤﺎى ﺳﺮزﻣﻴﻦ اﻧﺠﺎم ﮔﺮﻓﺖ. در پايان از روش ANP طبق نظر كارشناسان، جهت اولويت‌بندي مهم‌ترين فعاليت‌هاي انساني زمينه‌ساز تخريب در منطقه استفاده شد. روش ANP يكي از روش‌هاي تصميم‌گيري چند معياره است كه در اين تحقيق از اين روش جهت طبقه‌بندي فعاليت‌هاي انساني مؤثر بر تخريب در منطقه استفاده شده است، از مهمترين دلايل به‌كارگيري اين روش در مقايسه با ساير روش‌هاي MCDM، در نظر گرفتن وابستگي يا رابطه بين عوامل و همچنين استفاده از تجزيه‌وتحليل شبكه ساختار غيرخطي است. جهت دستيابي به اين هدف ابتدا مهم‌ترين عوامل زمينه‌ساز تخريب پوشش جنگلي در منطقه دادآباد از مرور منابع در اين زمينه استخراج شد. محاسبات مربوط به روش ANP و با مدل تصميم‌گيري با معيارهاي چندگانه در نرم‌افزارSuper Decision انجام‌شده است.يافته ها:زير حوزه‌هاي 3 و 5 در منطقه داراي بالاترين عدد تخريب سيماي سرزمين بوده و زير حوزه‎هاي 4، 8، 9، 12 و 13 داراي كمترين تكه‌تكه شدگي هستند. همچنين درمجموع، 58.40 درﺻـﺪ از كل ﻣﺴﺎﺣﺖ منطقه دادآباد ﺑﺎ وﺿﻌﻴﺖ ﺗﺨﺮﻳﺐ ﻛﻢ و ﻣﺴﺘﻌﺪ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻰ ﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ رﻋﺎﻳﺖ محدوديت‌هاي اﻛﻮﻟﻮژﻳﻜﻰ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺳﻌﻪ اﺳﺖ. ﺷﺎﻳﺎن ذﻛﺮ اﺳﺖ كه دﻟﻴﻞ ﭘﺎﻳﻴﻦ ﺑﻮدن ﻣﻴﺰان ﺗﺨﺮﻳﺐ در اﻳﻦ ﻧﻮاﺣﻰ، ﻛﻮﻫﺴﺘﺎﻧﻰ و ﺻـﻌﺐ‌‎اﻟﻌﺒﻮر ﺑـﻮدن آن ﺑﻮده و لذا ﻣﻴﺰان ﻛﻤﺘﺮى ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ فعاليت‌هاي اﻧﺴﺎﻧﻰ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ. ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ، 33.25 درﺻﺪ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ ﺑﺎزﺳﺎزى و اﺣﻴـﺎء و 8.37 درﺻـﺪ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ اﻗﺪاﻣﺎت ﺣﻔﺎﻇﺘﻰ ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻰ ﺷﺪ. نتيجه گيري:از بين عوامل مختلف نيز سه عامل تبديل اراضي ملي به كشاورزي، وجود مسائل اقتصادي اجتماعي و فعاليت‌هاي عمراني گسترده (جاده‌سازي) به ترتيب با وزن‌هاي نهايي 0.2، 0.182 و 0.18 از مهم‌ترين پارامترهاي ايجادكننده تخريب در منطقه هستند. نتايج حاصل از اين تحقيق مي تواند با اولويت بندي مهمترين عوامل تخريب جنگل هاي استان لرستان، نقش قابل ملاحظه اي در كارايي و موفقيت برنامه‌هاي حفاظت و مديريت اين جنگل‌ها داشته باشد.