پاسخ ژنوتيپ‌هاي زودرس خلر زراعي (Lathyrus sativus) به سطوح مختلف تنش شوري

مقدمه و هدف: خلر (Lathyrus sativus L.) گياهي يك ساله از خانواده بقولات، به عنوان يك منبع پروتئين بسيار با ارزش براي دام و طيور و همچنين ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮﺭ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺩﺭ تغذيه‌ي ﺍﻧﺴﺎﻥ ﻣﺼﺮﻑ ﻣﻲﺷﻮﺩ. اين جنس داراي چندين ويژگي زراعي مفيد مانند ظرفيت عملكرد دانه بالا و محتواي پروتئين بالاي دانه آن است. لگوم ها در شرايط محيطي مختلف، عملكرد اقتصادي توليد مي كنند و پتانسيل بالايي براي استفاده در مناطق حاشيه اي كم بارش دارند. در واقع، اين امر، آن را به يك محصول محبوب در كشاورزي معيشتي به ويژه در كشورهاي در حال توسعه تبديل كرده است. بيشترين اهميت خلر مربوط به مقاومت فوق العاده اين گياه نسبت به شرايط سخت محيطي از جمله خشكي، حاصلخيزي كم خاك و مقاومت به آفات و بيماري هاي گياهي مي باشد كه سبب شده تا توليد و كشت آن از نظر اقتصادي به صرفه باشد. تنش شوري از تنش‌هاي غيرزيستي مهم است كه اثرات زيانباري بر عملكرد گياه و كيفيت محصول دارد و براي رشد گياه يك عامل محدود كننده است. اگرچه تنش شوري درتمام مراحل رشدي گياه مي‌تواند رخ دهد اما با توجه به اينكه استقرار اوليه گياه در عملكرد نهايي تاثير زيادي دارد. تنش شوري در مرحله گياهچه‌اي مي‌تواند براي گياه يكي از مراحل بسيار مضر باشد. براي بهبود تحمل به شوري در گياهان زراعي مي‌توان از تنوع ژنتيكي بين و درون گونه‌اي از طريق گزينش و اصلاح استفاده كرد. هدف اين آزمايش بررسي واكنش ژنوتيپ‌هاي زودرس خلر نسبت به سطوح مختلف شوري با ارزيابي برخي ويژگي‌هاي زراعي و مشخص كردن ژنوتيپ‌هاي متحمل به شوري بود.مواد و روش‌ها: به منظور ‌بررسي ‌واكنش‌ 26 ژنوتيپ زودرس خلر نسبت به تنش شوري، آزمايشي به صورت فاكتوريل در قالب طرح كاملاً تصادفي با دو تكرار در سال 1396 در مزرعه تحقيقاتي دانشكده كشاورزي دانشگاه مراغه انجام شد. تيمارهاي شوري در چهار سطح (صفر، 40، 80 و 120 ميلي‌مولار) نمكNaCl  اعمال شدند و صفات گياهچه اي و زراعي متعددي نظير وزن تر شاخساره، وزن خشك شاخساره، وزن تر ميوه، وزن خشك ميوه، تعداد نيام، تعداد دانه در نيام، ارتفاع گياه، زاويه برگ نسبت به ساقه، طول برگ، عرض برگ، تعداد برگ، تعداد شاخه، محل شاخه اولي از سطح خاك، طول ريشه اندازه‌گيري شد. همچنين در طول آزمايش تاريخ گلدهي، تاريخ غلاف‌دهي، تاريخ پر شدن غلاف  و تاريخ رسيدن دانه براي هر گلدان نيز يادداشت شد. قبل از تجزيه داده‌ها مفروضات تجزيه واريانس داده‌ها با آزمون هاي نرماليته و يكنواختي واريانس ها مورد بررسي قرار گرفت  و مقايسات ميانگين به روش دانكن در سطح احتمال يك درصد انجام گرديد. براي گروه‌بندي ژنوتيپ‌ها از تجزيه خوشه‌اي به روش وارد و معيار فاصله اقليدسي با استفاده از داده هاي استاندارد شده انجام شد. به منظور تعيين سهم هر صفت در تنوع كل، كاهش حجم داده‌ها و تفسير بهتر روابط، از تجزيه به مؤلفه‌هاي اصلي استفاده شد. يافته‌ها: اختلاف بين ژنوتيپ‌ها و سطوح شوري در اكثر صفات گياهچه اي معني‌دار بود و با افزايش ميزان شوري صفت عملكرد علوفه خشك كاهش يافت. بدين صورت كه صفات طول ساقه‌چه، طول ريشه‌چه، طول گياهچه و نسبت طول ساقه‌چه به طول ريشه‌چه براي اثر ژنوتيپ، شوري و اثر متقابل ژنوتيپ در شوري در سطح احتمال يك درصد معني‌دار بودند. صفات وزن خشك ساقه‌چه، وزن خشك ريشه‌چه و وزن خشك گياهچه داراي اثر شوري معني‌دار در سطح احتمال يك درصد بودند و صفت نسبت وزن خشك ساقه‌چه به ريشه‌چه براي هيچكدام از اثرات داراي اختلاف معني‌داري نبود. ژنوتيپ‌هاي 19، 14، 13، 21، 10، 7، 25، 15، 24 و 12 بهترين ژنوتيپ‌ها از لحاظ عملكرد علوفه خشك در مرحله گياهچه‌اي بودند. در صفات مزرعه اي اختلاف بين ژنوتيپ‌ها و سطوح شوري در اكثر صفات نيز معني‌دار بود. در تجزيه خوشه اي به روش وارد، ژنوتيپ‌ها به سه خوشه تقسيم بندي شدند. خوشه اول با ژنوتيپ‌هاي 8، 23، 11، 21، 7، 20، 2، 22، 3، 10 و 26 داراي برترين ژنوتيپ‌ها براي بهبود عملكرد بودند. در تجزيه به مولفه هاي اصلي، سه مؤلفه اصلي اول،  82/08 درصد از تنوع كل را توجيه كردند. بدين صورت كه مؤلفه‌‌‌‌‌ اول 38/31 درصد، مؤلفه‌ دوم 25/31 درصد و مولفه سوم 19/74 درصد از تنوع كل را به خود اختصاص دادند. بر اساس نتايج بدست آمده مي توان مؤلفه اول را به عنوان مؤلفه عملكرد بيولوژيك و مؤلفه دوم را به عنوان عملكرد علوفه نام گذاري كرد.نتيجه گيري: نتايج آزمايش در مرحله گياهچه نشان داد كه ژنوتيپ هاي 2، 6، 10، 13 و 26 (بومي) داراي عملكردي بالا و ژنوتيپ‌هاي 1، 3 و 5 كمترين عملكرد علوفه را داشتند. نتايج مزرعه‌اي نشان داد با افزايش سطوح شوري به مراتب كاهش عملكرد مشاهده شد. ژنوتيپ هاي 10 و 26 (بومي) داراي بيشترين عملكرد و ژنوتيپ‌هاي 13 و 19 كمترين عملكرد را داشتند. به‌طور كلي، ژنوتيپ‌هاي 6، 10، 20، 22 و 23 متحمل‌ترين ژنوتيپ‌ها بودند و ژنوتيپ‌‌هاي 1، 2، 3، 4، 5، 7، 8، 9، 11، 21، 24 و 26 به عنوان ژنوتيپ‌هاي نيمه حساس و ژنوتيپ‌هاي 12، 13، 14، 15، 16، 17، 18، 19و 25 حساس‌ترين ژنوتيپ‌ها به شوري معرفي شدند.