ارزيابي و گزينش لاين‌هاي عدس بومي جمع‌آوري شده از استان زنجان از لحاظ پتانسيل عملكرد و صفات اگرومورفولوژيك

مقدمه و هدف: عدس (Lens Culinaris Medik.) از خانواده بقولات سرد سير، گياهي است يكساله، خود گرده افشان و ديپلوئيد كه دانه آن منبع غني از پروتئين مي باشد. اين گياه مانند ساير حبوبات در همزيستي با باكتري هاي تثبيت كننده نيتروژن، نقش مهمي در كاهش مصرف كود و افزايش بهره وري محصولات ساير گياهان زراعي كه در تناوب با عدس قرار مي گيرند، ايفا مي‌كند. موفقيت در برنامه هاي اصلاحي تابع تنوع ژنتيكي، وراثت پذيري و انتخاب است. بررسي تنوع ژنتيكي شالوده و پايۀ كار اصلاح و ايجاد رقم‌هاي پرمحصول و با ويژگي ها و ظرفيت و قابليت هاي كمي و كيفي بالا است. از اين‌رو، ارزيابي تنوع ژنتيكي در گياهان زراعي براي برنامه هاي اصلاح نباتات و حفاظت از ذخاير توارثي امري ضروري است. بدين منظور لازم است ژرم پلاسم گياهي جمع آوري شود تا به عنوان جامعه پايه، ارزيابي شود و ژنوتيپ هاي داراي پتانسيل عملكرد و ديگر صفات مطلوب شناسايي شده و مورد بهره‌برداري قرار گيرند. با توجه به پايين بودن پتانسيل عملكرد ارقام موجود در عدس، بررسي تنوع ژنتيكي بين لاين هاي بومي عدس و مقايسه آنها با ارقام شاهد مي تواند به نژاد گر را در گزينش لاين هاي برتر از لحاظ پتانسيل عملكرد و صفات اگرو مورفولوژيك كمك نمايد. مواد و روش ها: با هدف گزينش و معرفي ارقام جديد، لاين‌هاي عدس بومي جمع‌آوري شده از مناطق هدف در استان زنجان طي دو سال زراعي 97-1396 و 1397-98 در مزرعه تحقيقاتي دانشكده كشاورزي دانشگاه زنجان ارزيابي شدند. در هر دو سال آزمايش، ارقام اصلاح شده كيميا، سبز كوهين، گچساران، مراغه و بيله‌سوار به‌عنوان ارقام شاهد استفاده شدند. سال اول، آزمايش با 200 لاين در قالب طرح آزمايشي حجيم شده بر پايه طرح بلوك هاي كامل تصادفي اجرا گرديد. هر واحد آزمايشي شامل يك رديف يك متري بود. فاصله بين رديف ها 25 سانتيمتر و فاصله روي رديف ها 5 سانتيمتر و عمق كاشت 5 سانتيمتر در نظر گرفته شد. در ابتدا و انتهاي هر بلوك دو رديف عدس سبز كوهين به عنوان حاشيه كشت شد. در سال دوم آزمايش، با توجه به حصول مقدار بذر كافي از سال اول، آزمايش در قالب طرح لاتيس ساده با دو تكرار و واحد هاي آزمايشي بزرگتر براي لاين هاي گزينش شده از سال اول انجام شد. هرواحد آزمايشي شامل دو خط يك متري بود. فاصله بين رديف ها، فاصله روي رديف ها و عمق كاشت مشابه آزمايش سال اول انجام شد. در ابتدا و انتهاي هر بلوك ناقص دو رديف عدس سبز كوهين به عنوان حاشيه كشت شد.يافته ها: نتايج تجزيه واريانس در سال اول نشان داد بين لاين هاي بومي عدس از لحاظ صفات اختلاف دماي كانوپي، طول دوره غلاف دهي، تعداد و عملكرد دانه در بوته، شاخص برداشت در بوته، تعداد و عملكرد دانه در متر مربع و وزن هزار دانه اختلاف معني دار در سطح احتمال 0/01 و 0/05 وجود دارد. در همين سال صفات اختلاف دماي كانوپي، طول دوره غلاف دهي، ارتفاع اولين انشعاب شاخه، تعداد غلاف در بوته، تعداد غلاف پر در بوته، تعداد و عملكرد دانه در بوته، شاخص برداشت در بوته، تعداد و عملكرد دانه در متر مربع و وزن هزار دانه از ضريب تغييرات ژنتيكي، وراثت پذيري و پيشرفت ژنتيكي بالايي برخوردار بودند. لاين هاي 14، 68 و 165 از لحاظ صفات فنولوژيكي برترين لاين ها بودند. ارتفاع بوته و ارتفاع اولين غلاف در لاين هاي 85، 92، 193 و 195 نسبت به بقيه لاين ها بيشتر بود. لاين هاي 32، 90 و 156 بيشترين تعداد غلاف پر را داشتند. لاين هاي 122، 163، 165 و 200 بيشترين عملكرد دانه در بوته را به خود اختصاص دادند. وزن هزار دانه در لاين هاي 163، 166، 171 و 174 در مقايسه با بقيه لاين ها بيشتر بود. بيشترين عملكرد دانه در متر مربع در لاين هاي 23، 150، 192 و 200 مشاهده گرديد. در نهايت، بر اساس مقايسه ميانگين لاين ها با رقم شاهد برتر براي هر صفت به روش  LSD و با در نظر گرفتن درجه اهميت صفات از بين 200 لاين عدس، 95 لاين برتر گزينش گرديدند. در سال دوم اختلاف معني دار بين لاين هاي عدس از لحاظ تمامي صفات مورد مطالعه به غير از ارتفاع اولين انشعاب شاخه در سطح احتمال 0/01 و 0/05 ديده شد. اختلاف دماي كانوپي، تعداد غلاف خالي در بوته و تعداد دانه در بوته ضريب تغييرات بالايي داشتند. وراثت پذيري بالا در صفات روز تا 50% گلدهي، طول دوره گلدهي، روز تا 50% غلاف دهيِ، روز تا 50% رسيدگي فيزيولوژيكي، طول دوره پر شدن دانه و عملكرد كاه و كلش در بوته ديده شد. براي صفات اختلاف دماي كانوپي، طول دوره گلدهي، ارتفاع اولين غلاف، تعداد غلاف خالي در بوته، عملكرد دانه در بوته، زيست توده در بوته و عملكرد كاه و كلش در بوته پيشرفت ژنتيكي بالا مشاهده گرديد. لاين هاي 150، 155، 173 و 176 از لحاظ صفات فنولوژيكي برترين لاين ها بودند. بالاترين ارتفاع بوته در لاين هاي 146 و 180 و بالاترين ارتفاع اولين غلاف در لاين هاي 12، 47 و 130 مشاهده شد. لاين هاي 1، 131 و 176 بيشترين تعداد غلاف پر را داشتند. از لحاظ عملكرد و اجزاي عملكرد در بوته لاين هاي 1، 131 و 176 بيشترين تعداد دانه و عملكرد دانه در بوته را به خود اختصاص دادند. وزن هزار دانه در لاين هاي 23، 52، 163 و 178 در مقايسه با بقيه لاين ها بيشتر بود. از لحاظ عملكرد و اجزاي عملكرد در متر مربع لاين هاي 55، 69، 86 و176 برترين لاين ها شناخته شدند. در نهايت، بر اساس مقايسه ميانگين لاين ها با رقم شاهد برتر براي هر صفت به روش  LSD و با در نظر گرفتن درجه اهميت صفات از بين 100 لاين عدس، 44 لاين برتر گزينش شدند.نتيجه گيري: لاين هاي مورد ارزيابي از نظر اغلب صفات داراي اختلاف معني دار با يكديگر بودند. وراثت پذيري بالا در صفات روز تا 50% گلدهي، طول دوره گلدهي، روز تا 50% غلاف دهيِ، روز تا 50% رسيدگي فيزيولوژيكي، طول دوره پر شدن دانه و عملكرد كاه و كلش در بوته ديده شد. لاين هاي مورد ارزيابي در مقايسه با ارقام شاهد در اكثر صفات مورد مطالعه از ميانگين بالاتري برخوردار بودند. بنابراين با گزينش لاين هاي برتر از لحاظ پتانسيل عملكرد و صفات اگرومورفولوژيك مي توان از اين پتانسيل ژنتيكي بالقوه در ايجاد جمعيت هاي برتر و معرفي ارقام پر محصول استفاده كرد.