آناليز فيتوشيميايي گياه دارويي اركيده خاكزي (Orchis simia) در مرحله گلدهي

مقدمه و هدف: Orchis simia يكي از گياهان دارويي خانواده Orchidaceae است كه غده‌هاي آن در سراسر جهان تجارت مي‌شود. بخش‌هاي غيرقابل فروش اين گياهان معمولاً دور ريخته مي‌شوند (مثلاً گل‌آذين، برگ‌ و ساقه‌) و مقدار زيادي زيست‎توده استفاده نشده توليد مي‌كنند. اثرات دارويي گياهان معمولاً از تركيب متابوليت‌هاي ثانويه موجود در آن‌ها حاصل مي‌شود. شناسايي و كمي‎سازي متابوليت‌هاي ثانويه نقش مهمي در بهره‌برداري از پتانسيل دارويي گياه خواهد داشت. اركيده‌ها در محيط‌ها و زيستگاه‎هاي مختلفي رشد مي‌كنند كه عمدتاً به‎دليل وجود مجموعه‌اي از متابوليت‌هاي ثانويه منحصربه‌فرد است كه به اين گياهان كمك مي‌كند تا شرايط استرس‌زا را تحمل كنند. بنابراين، اين گياهان به‎دنبال رويكردهاي سنتي به‌عنوان منبع مهمي براي اكتشاف زيستي مطرح شده‌اند‌. تعدادي از تركيبات به‎دست آمده از قسمت‌هاي مختلف اركيده حاكي از فعاليت بيولوژيكي است. آلكالوئيدها، فلاونوئيدها، فنانترن‌ها، ترپنوئيدها، مشتقات بي‌بنزيل و ساير تركيبات فعال بيولوژيكي در اركيده‌ها گزارش شده است. بررسي حاضر به شناسايي مواد فيتوشيميايي موجود در اركيده Orchis simia مي‌پردازد.مواد و روش‌ها: براي بررسي فيتوشيميايي اندام‌هاي گل‌آذين، برگ و ساقه اركيده سيميا به‌طور جداگانه، پس از جمع‌آوري نمونه‌ها از طبيعت و جدا‌سازي اندام‌هاي برگ، ساقه و گل‌آذين و سپس شستشوي اوليه با آب و خشك كردن در سايه، هر يك از اندام‌ها به‌طور مجزا پودر شده و عصاره متانولي با روش اولتراسونيك و سانتريفيوژ استخراج شد و ارزيابي فنل كل (TPC) با روش فولين سيكالچو و تعيين ظرفيت آنتي‌اكسيدان كل (TAC) با روش  FRAPو برآورد كمي و كيفي تركيبات اصلي با روش HPLC و  LC-MSانجام شد. يافته‌ها: تجزيه و تحليل كروماتوگرافي مايع با كارايي بالا (HPLC) و كروماتوگرافي مايع- طيف‌سنجي جرمي (LC-MS) نمونه‌هاي O. simia منجر به جداسازي 28 متابوليت ثانويه (4 تركيب مشتقات بي‌بنزيل، 8 تركيب فنوليك و فلاونوئيد و 16 تركيب آلكالوئيد) شد. تركيبات فنوليك و فلاونوئيد شناسايي شده در اركيده سيميا شامل بنزوئيك اسيد، كافئيك اسيد، ام-كوماريك اسيد، روتين، لوتئولين، كامفرول، كوئرسيترين و كوئرستين بود. به موازات آن، مقادير فنل كل و ظرفيت آنتي‌اكسيدان كل عصاره‌ها نيز اندازه‌گيري شد. نتايج حاصل از تجزيه واريانس داده‌هاي به‎دست آمده نشان داد كه نمونه‌هاي برگ، ساقه و گل‌آذين تفاوت معني‌داري در سطح 1 درصد با يكديگر از نظر ميزان فنل كل و ظرفيت آنتي‌اكسيدان كل دارند. در بين اندام‌هاي مورد مطالعه، عصاره گل‌آذين از نظر 28 متابوليت ثانويه و همچنين فنل كل و ظرفيت آنتي‌اكسيدان كل، برتر از ساير بافت‌هاي مورد مطالعه بود. همچنين، نتايج مقايسه ميانگين نشان داد كه مقـدار تركيبـات فنل و ظرفيت آنتي‌اكسيدان كل در انــدام‌هاي مختلــف گيــاه Orchis simia يكســان نيســت و در 3 گروه مختلف قرار گرفتند. بيشترين ميزان فنل كل (138/65 ميلي‌گرم معادل اسيد گاليك بر گرم وزن خشك) در گل‌آذين اركيده مشاهده شد. همچنين بالاترين و كمترين ميزان ظرفيت آنتي‌اكسيدان به‎ترتيب مربوط به نمونه‌هاي گل‌آذين (77/58 ميكرومول بر گرم وزن خشك) و ساقه (53/24 ميكرومول بر گرم وزن خشك) به‎دست آمد. از بين نمونه‌هاي برگ، ساقه و گل‌آذين O. simia، ساقه آن داراي بالاترين ميزان مشتقات بي‌بنزيل بود. بيشترين ميزان تركيبات فرار شناسايي شده در عصاره‌ها از نوع كريزوتوكسين (Chrysotoxin) به‎ميزان (2/286 ميكرو‌گرم بر ميلي‌ليتر) بود كه در ساقه رؤيت شد. درحالي‌كه ساير تركيبات فرار مانند تركيبات گيگانتول (Gigantol) و موسكاتيلين (Moscatilin) به‎ميزان كمتري به‎دست آمد و كريپيداتين (Crepidatin) در ساقه بسيار ناچيز (0/213 ميكرو‎گرم بر ميلي‌ليتر) و در برگ و گل‌آذين شناسايي نشد. بيشترين ميزان تركيبات آلكالوئيد شامل تتراندرين (47/20 نانو‌گرم بر ميلي‌ليتر) و در گل‌آذين به‎دست آمد. كوكسولين (Cocsuline)، تركيب آلكالوئيد مشترك در تمامي اندام‌هاي مورد مطالعه بود و بيشترين مقدار اين تركيب در گل‌آذين (30/54 نانو‌گرم بر ميلي‌ليتر) و سپس در ساقه (28/81 نانو‌گرم بر ميلي‌ليتر) شناسايي شد. 5 تركيب آلكالوئيد شامل (Isotetrandrine، (+)-thalmirabine ، Dimethyltubocurarine،Pheanthine  وThalidasine ) فقط در برگ و 4 تركيب شامل (Gyroamericine، Racemosidine C، Chondrofoline و Thalfoetidine) در ساقه و 5 تركيب شامل (+)-angchibangkine)، (+)-12-O-methyltricordatine، Baluchistine، (+)-Tubocurarine chloride  و Penduline) در گل‌آذين اركيده O. simia شناسايي شدند كه از بين آن‌ها، تركيبات موجود در گل‌آذين اركيده، بيشترين مقدار را به‎خود اختصاص دادند.نتيجه‌گيري: آگاهي مناسب از تركيب شيميايي گياه منجر به درك بهتر ارزش دارويي احتمالي آن مي‌شود. بنابراين در اين پژوهش، مقدار تركيبات بيوشيميايي و ظرفيت آنتي‌اكسيدان عصاره‌ها در اندام‌هاي برگ، ساقه و گل‌آذين اركيده سيميا مطالعه شد. طبق  نتايج اين پژوهش، گل‌آذين O. simia منبع بالقوه ظرفيت آنتي‌اكسيدان، فنل و آلكالوئيد است كه نقش دارويي مهمي خواهند داشت. متابوليت‌هاي ثانويه به‌دست‌آمده از اين گياه براي اولين بار گزارش مي‌شوند و براي پيشرفت‌ها و كاربردهاي دارويي جديد در آينده مفيد خواهند بود. همچنين، اين مطالعه به كاهش ضايعات اركيده مورد مطالعه در توليد صنعتي كمك خواهد كرد، زيرا اندام‌هاي هوايي آن مي‌تواند براي اهداف دارويي مورد بهره‌برداري قرار گيرد.