بررسي پايداري عملكرد دانه اكوتيپ هاي زيره سبز در تاريخ هاي مختلف كاشت با استفاده از روش هاي چندمتغيره

مقدمه و هدف: زيره سبز با نام علمي (.LCuminum cyminum ) از خانواده چتريان (Umbelliferae) Apiaceae،گياهي معطر، يكساله و علفي است. اين گياه يكي از گياهان دارويي متحمل به شرايط كم‎آبي با دوره رشد كوتاه مي‎باشد كه مي‎تواند عملكرد قابل قبول و اقتصادي تحت شرايط كم‎آبي توليد نمايد. همچنين زيره سبز در حال حاضر دومين ادويه پرمصرف جهان بعد از فلفل (Pepper nigrum) مي‎باشد از اين‎رو اهميت بالايي دارد. در اين آزمايش هدف ارزيابي اكوتيپ‎ها، محيط‎ها، روابط اكوتيپ‎ها و محيط‎ها و در نهايت شناسايي اكوتيپ‎هاي پايدار زيره سبز با عملكرد بالا با استفاده از روش‎هاي AMMI و GGE باي‎پلات بود. مواد و روش‎ها: به‎منظور بررسي پايداري عملكرد اكوتيپ‎هاي زيره سبز (بردسكن، بيرجند، تايباد، داورزن، فردوس، صالح آباد، نهبندان)، آزمايشي در قالب طرح بلوك‎هاي كامل تصادفي با سه تكرار در چهار تاريخ كاشت (15 آبان، 15 آذر، 15 دي و 15 بهمن) در مزرعه تحقيقاتي مركز تحقيقات و آموزش كشاورزي و منابع طبيعي جنوب استان كرمان در سال زراعي1400-1399 انجام گرفت. بذرها با دست بر روي رديف‎ها در عمق يك سانتي‎متري با فاصله 5 سانتي‎متر از يكديگر كشت شدند فاصله رديف‎ها از يكديگر 20 سانتي‎متر بود. آبياري به‎صورت قطره‎اي و وجين علف‎هاي هرز به‎صورت دستي انجام شد. بوته‎ها پس از رسيدگي فيزيولوژيك برداشت و دانه‎ها از ساير اندا‎م‎ها جداسازي شد و به‎عنوان عملكرد دانه هر كرت ثبت گرديد. جهت تجزيه پايداري عملكرد اكوتيپ‎هاي مورد بررسي از مدل امي و از مولفه‎هاي اثر متقابل اول و دوم امي (IPCA1, IPCA2) به‎عنوان پارامترهاي پايداري براي اكوتيپ‎ها و تاريخ كشت‎ها (محيط‎ها) استفاده گرديد. جهت انجام آناليز داده‎هاي به‎دست آمده و تفسير اثر متقابل اكوتيپ× تاريخ‌كاشت و تعيين ابر محيط‎ها (Mega-emvironment) از روش GGE باي‎پلات استفاده شد. يافته‎ها: نتايج تجزيه واريانس مركب نشان داد كه اثر محيط (تاريخ كاشت)، اكوتيپ و اثرمتقابل تاريخ كاشت در اكوتيپ معني‎دار است. باتوجه به معني‎داري اثر محيط و توجيه 80 درصد تغييرات توسط اين اثر و همچنين معني‎داري اثرمتقابل، تجزيه پايداري عملكرد دانه براي اكوتيپ‎ها در تاريخ‎هاي كاشت مختلف انجام شد. نتايج تجزيه AMMI نشان داد كه دو عامل يا مولفه IPCA1 (AMMI 1) وIPCA2  (AMMI 2) در مجموع 93/56 درصد از كل تغييرات واريانس اثر متقابل ژنوتيپ × محيط را شامل‎ مي‎شود. براي استفاده همزمان از تمام مؤ لفه‎ها از ارزش پايداري امي (ASV) استفاده شد. آماره ASV نشان داد اكوتيپ نهبندان با كمترين مقدار (1/91) پايدارترين اكوتيپ بود و اكوتيپ‎هاي فردوس و صالح آباد با بالاترين مقدار ASV ناپايدارترين اكوتيپ‎ها بودند. همچنين نتايج حاصل از روش GGE باي‎پلات نشان داد كه دو مؤلفه اصلي اول و دوم به‎ترتيب 83/71 و 9/29 درصد و در مجموع 93 درصد از تنوع مربوط به برهمكنش اكوتيپ× تاريخ كاشت را توجيه نمودند كه نشان‎دهنده اعتبار تجزيه GGE باي‎پلات انجام شده است. براساس تجزيه GGE باي‎پلات تاريخ‎هاي كاشت 15 آبان و 15 آذر در يك ابرمحيط قرار گرفتند و بيشترين متوسط عملكرد دانه را داشتند و دو تاريخ كاشت 15دي و 15بهمن نيز در يك ابرمحيط قرار گرفتند و كمترين متوسط عملكرد دانه را دارا بودند. نمودارها نشان داد كه اكوتيپ فردوس سازگاري خصوصي بالايي به دو تاريخ كاشت 15 آبان و 15 آذر دارد و اكوتيپ‎هاي بيرجند و داورزن سازگاري خصوصي بالايي با تاريخ كاشت‎هاي 15دي و 15بهمن دارند. اكوتيپ‎هاي تايباد، صالح‎آباد و نهبندان هيچ سازگاري خصوصي با تاريخ كاشت‎هاي مورد بررسي نشان ندادند. در اين مطالعه اكوتيپ‎هاي فردوس و بيرجند هر چند از متوسط عملكرد دانه بالاتري در مقايسه با ديگر اكوتيپ‎ها برخوردار بودند اما به‎واسطه فاصله‎اي كه از خط AEC داشتند در گروه اكوتيپ‎هاي با پايداري كم قرار گرفتند. در اين پژوهش اكوتيپ نهبندان به‎واسطه نزديكي به خط AEC پايدارترين اكوتيپ بود اما از عملكرد دانه پاييني برخوردار بود. همچنين نتايج GGE باي‎پلات نشان داد اكوتيپ بيرجند نزديك‎ترين اكوتيپ به ژنوتيپ ايده‎آل بود و مطلوب‎ترين اكوتيپ محسوب مي‎گردد. اكوتيپ‎هاي بردسكن، فردوس و داورزن، اكوتيپ‎هايي هستند كه در رتبه‎هاي بعدي از لحاظ مطلوبيت قرار دارند و اكوتيپ‎هاي صالح‎آباد و تايباد به‎خاطر داشتن بيشترين فاصله با ژنوتيپ ايده‎آل نامطلوب‎ترين اكوتيپ‎ها شناسايي شدند.نتيجه‎گيري: نتايج تجزيه واريانس مركب نشان داد كه اثر محيط (تاريخ كاشت)، اكوتيپ و اثرمتقابل تاريخ كاشت در اكوتيپ كاملاً معني‎دار است. نتايج باي‎پلات تجزيه AMMI نشان داد كه اكوتيپ نهبندان پايدارترين و اكوتيپ‎هاي فردوس و صالح‎آباد ناپايدارترين اكوتيپ‎ها هستند. اين موضوع از طريق آماره ارزش پايداري امي (ASV) نيز تأييد شد. همچنين نتايج GGE باي پلات نشان داد كه تاريخ هاي كاشت 15 آبان و 15 آذر با دارا بودن بيشترين متوسط عملكرد دانه در يك ابرمحيط قرار دارند و دو تاريخ كاشت 15دي و 15بهمن كه كمترين متوسط عملكرد دانه را داشتند نيز در يك ابرمحيط قرار گرفتند. اين موضوع مي‎تواند بيانگر مشخص شدن گستره زماني تاريخ كشت براي حصول عملكرد قابل قبول باشد هرچند كه با تاخير در كشت، كاهش عملكرد وجود دارد. در نهايت نمودارها نشان دادند كه اكوتيپ نهبندان پايدارترين اكوتيپ با عملكرد كمتر از حدمتوسط و اكوتيپ بيرجند ايده‎آل‎ترين اكوتيپ معرفي شد. بنابراين مي‎توان نتيجه گرفت كه اگر اكوتيپ بيرجند كشت گردد نه‎تنها عملكرد بالايي دارد بلكه پايداري نسبي بالايي نيز برخوردار است.