جايگاه اخلاق در مسائل فقهي: مطالعه موردي روايات خمس

اخلاق افزون بر فرهنگ‌سازي و هويت آفريني براي جامعه و فرد زمينه را براي اجراي تكاليف شرعي و قانوني اعم از عبادات، معاملات، احكام، قوانين مدني و اجتماعي فراهم مي‌آورد. ازآنجاكه در قرآن مسائل فقهي و اخلاقي جدا مطرح نشده، لذا ضروري است كه نحوه ارتباط اين دو در روايات نيز پي‌جويي شود؛ بنابراين مسئله اصلي اين مقاله توجه به نكات اخلاقي مطرح در روايات خمس است. روش تحقيق در اين مقاله توصيفي- تحليلي است. جايگاه اخلاق در روايات مربوط به خمس در دو حوزه كلي مطرح است. يكي جايگاه گزاره‌هاي اخلاق در اصل تشريع خمس و ديگري جايگاه گزاره‌هاي اخلاقي در علت تشريع برخي احكام خمس. به‌طور مثال بحث عدالت و انصاف ازجمله گزاره‌هايي اخلاقي است كه پايه و اساس تشريع احكام فقهي خمس در زمينه بخشش و يا نحوه و زمان پرداخت خمس قرارگرفته است. سهل گيري ازجمله گزاره‌هايي اخلاقي است كه اساس تشريع برخي از احكام خمس بوده است. حرمت‌گذاري و حفظ شأن و جايگاه رهبران نيز ازجمله اصول اخلاقي بوده كه مبناي تشريع خمس گشته است. در باب علت تشريع برخي از احكام فقهي خمس نيز، گزاره‌هايي اخلاقي مدنظر شارع بوده است. بخشش از خمس ازجمله مسائلي است كه توسط اهل‌بيت (ع) در روايات مطرح‌شده است؛ در اين روايات علت تشريع چنين حكمي پاك بودن ولادت شيعيان معرفي‌شده است. ازجمله علت‌هاي ديگر تشريع خمس، پاك شدن از گناهان و جلوگيري از بخل است.