بازشناسي ابعاد و ويژگي‌هاي فضاي شهري معنويت‌گرا

وجود انسان داراي دو بعد معنوي (روحاني) و مادي (جسماني) است و باتوجه به اين‌كه شهرها و فضاهاي شهري بستر زندگي انسان هستند، مطالعه و برنامه‌ريزي آينده شهرها مستلزم توجه به هر دو جنبه وجودي انسان اعم از ابعاد كالبدي و اقتصادي و نيز ابعاد رواني و معنوي است. نگاه مادي گرايانه دوران مدرنيسم و عدم توجه كافي به اصول، روش‌ها و آموزه‌هاي معنوي و اخلاقي در محافل دانشگاهي، توسعه‌هاي شهري و ساخت فضاهاي شهري موجب بحران معنويت در شهرها شده ‌است. چالش شهرهاي امروزي اين است كه چگونه مي‌توان ابعاد معنوي و دروني انسان را با شهرسازي و طراحي فضاي شهري پيوند داد و بر كيفيت ادراك و تجربه انسان از فضاي شهري تأثير گذاشت. اين پژوهش با هدف شناخت ابعاد و ويژگي‌هاي فضاي شهري معنوي و بررسي نقش معنويت در ساخت فضاي شهري انجام شده است. در بخش مطالعه ادبيات موضوع، از روش مرور سيستماتيك در پايگاه اسكوپوس بر اساس جستجوي دو واژه «فضاي شهري» و «معنويت» و روش گلوله برفي براي شناسايي تحقيقات مرتبط با موضوع معنويت بهره گرفته است. در راستاي تدقيق چارچوب نظري و ترسيم مدل مفهومي، با 51 نفر از اساتيد رشته‌هاي شهرسازي، معماري، جامعه‌شناسي، علوم قرآن و حديث، روان‌شناسي و فلسفه بر اساس روش دلفي مصاحبه نيمه‌ساختار يافته، و با 21 نفر از شهروندان (بر اساس دستيابي به اشباع داده) مصاحبه عميق انجام شده‌ است. در نهايت منابع و مصاحبه‌ها با روش تحليل مضمون، تحليل و شبكه مضامين استخراج شده است. نتايج نشان مي‌دهد فضاي شهري معنوي در زمينه‌اي مبتني بر باورهاي ديني يا غيرديني شكل مي‌گيرد (زمينه پيشيني) و سازنده هويت اجتماعي و فرهنگي آن شهر و زمينه‌ساز ايجاد فضاي شهري معنوي است كه در بعد كاركردي داراي يكي از مولفه‌ها شامل كاربري‌هاي مقدس و هويتمند، راه‌ها و مسيرهاي مقدس؛ در بعد كالبدي معماري هويتمند يا مقدس، مصالح، رنگ‌ها و هنر عمومي معنادار؛ در بعد ادراكي نمادها و نشانه‌هاي فرهنگي اجتماعي مذهبي، منظر صوتي مقدس و معنادار، رنگ تعلق اجتماعات به فضاهاي شهري؛ در بعد بصري منظر فرهنگي، منظر مقدس، منظر سبز، حس شكوه، تقدس، وحدت و تواضع؛ در بعد اجتماعي و فرهنگي، هويت فرهنگي و رويدادهاي مختلف فرهنگي مذهبي و اجتماعي خاص در يك جامعه چندفرهنگي منسجم؛ در ابعاد طبيعي، هويت زيست‌محيطي و طبيعي، عناصر طبيعي؛ و در بعد زمان، كاربري‌هاي مذهبي فرهنگي زمان‌مند و حس زمان در بافت‌هاي كهن و تاريخي است. تجربه و ادراك فضاهاي شهري معنوي بر افراد تأثيرات مختلفي دارد( اثرات پسيني) كه شامل ارتباط مطلوب با خدا، خود، طبيعت و ديگران است.