تحليل بورديويي تصميمات هنري كمال‌الملك در ميدان هنر ايران در عصر قاجار

محمد غفاري، ملقب به كمال‌المك، از نقاشان نامي ايران در اواخر دوره قاجار و اوايل دوره پهلوي است. او از همان آغاز شيوۀ نقاشي كلاسيك اروپايي را در پيش گرفت و آن را به حد كمال رساند. در اين مقاله، علت شيفتگي كمال‌الملك به نقاشي واقع‌گراي كلاسيك و بي‌توجهي و بي‌ميلي او به نقاشي معاصر اروپايي مورد بررسي و تحليل قرار مي‌گيرد. بنابراين، هدف ما در اين مقاله تبيين و تشريح عوامل احتمالي مؤثر در تصميم‌گيري كمال‌الملك در اين برهۀ حساس تاريخ هنر ايراني است. سؤال اساسي مقاله اين است كه آيا كمال‌الملك در سفر فرهنگي خود به اروپا مي‌توانست، به‌جاي شيوۀ نقاشي قرن هفدهمي، شيوۀ قرن نوزدهمي را تعليم ببيند و آن را با خود واردِ ايران كند؟ براي دادن پاسخي مناسب به اين سؤال، ضمن به‌كارگيري روش تحقيق توصيفي تحليلي از جامعه‌شناسي هنر بورديو و مشخصاً از نظريۀ ميدانِ هنر او استفاده و سعي شده است منش و موقعيت كمال‌الملك در ميدان نقاشي و هنر قاجار به تفصيل مورد تحليل و ارزيابي قرار بگيرد. همچنين، در اين پژوهش از روش كتابخانه‌اي براي جمع‌آوري اطلاعات و از روش كيفي به منظور تجزيه و تحليل آنها بهره برده‌ شده است. در اينجا، به‌منظور دست‌يابي به تصويري روشن‌تر از وضعيت و رفتار كمال‌الملك، ميدان هنر عهد قاجار به پنج دورۀ مرتبط با رشد و شكوفايي كمال‌الملك تقسيم شده است: دورۀ اول، پيش از ورود كمال‌الملك به تهران را بررسي مي‌كند؛ دورۀ دوم از ورود كمال‌الملك به تهران تا ورود او به دربار ناصرالدين‌شاه را مد نظر قرار مي‌دهد؛ دورۀ سوم، منش و موقعيت كمال‌الملك را در ميدان هنر دربار ناصرالدين شاه در نظر مي‌گيرد؛ در دورۀ چهارم، حضور كمال‌الملك در اروپا مورد توجه قرار مي‌گيرد؛ و در نهايت، در دورۀ پنجم، بازگشت او به ايران و سفرش به عتبات عاليات بررسي مي‌شود. نتايج حاصل از اين بررسي نشان مي‌دهد كه منش و موقعيت كمال‌الملك در طول دوران حرفه‌اي فعاليت او، چه به عنوان هنرجو و چه به عنوان استاد، مسيري جز تعليم و تحسين نقاشي‌هاي كلاسيك اروپايي را پيش روي او ترسيم نكرده است؛ به‌عبارتي ديگر، آنچه موجب روي آوردن كمال‌الملك به نقاشي‌هاي كلاسيك اروپايي شده است تا حدود زيادي ريشه در نيروها و عواملي دارد كه برسازندۀ منش و موقعيت او در ميدان هنر قاجار بوده‌اند.