سير تحول طنز مطبوعاتي در يكصد سال اخير ايران از ديدگاه ادبي (مطالعۀ موردي: نسيم شمال، توفيق و گل‌ آقا)

زمينه و هدف: طنز از انواع فرعي ادبيات و زادۀ اعتراض است و بيگمان يكي از عرصه هاي مهم بروز و جلوۀ طنز در دورۀ معاصر، مطبوعات بوده اند. طبق نظر طنزپردازان، مهمترين كاركرد طنز مطبوعاتي، انتقادي و ژورناليستي بودن آن است و طنز مطبوعاتي بدليل اين ماهيت، بشكل مستقيم با دستگاه هاي صاحب‌قدرت گره خورده است. در اين پژوهش، سه نشريۀ برجستۀ نسيم شمال، توفيق، و گل‌آقا از سه دورۀ مشروطه، پهلوي و انقلاب اسلامي بعنوان نمونه انتخاب شده و از منظر ادبي مورد بررسي قرار گرفته است. روش مطالعه: روش گردآوري داده ها در اين پژوهش، كتابخانه اي و براساس يادداشت‌برداري است و تحليل داده ها بصورت توصيفي انجام شده است. بر اين مبنا در آغاز كتابهاي مهم در زمينۀ طنزپردازي در ايران مطالعه و يادداشت‌برداري شده و سپس مطبوعات موردنظر مطالعه شده اند و به تجزيه و تحليل داده ها برمبناي استخراج آرايه هاي ادبي و فنون بلاغي پرداخته شده است. يافته ها: انتقادهاي سياسي و اقتصادي پايۀ اصلي طنز اين مطبوعات است. اخبار روز در حوزه هاي مختلف، دقت در روند زندگي اجتماعي، ارتباطات ميان افراد جامعه از مهمترين منابع مهم سوژه يابي براي طنزپزدازان اين سه نشريه است. نتيجه گيري: آيروني و طعنه، كنايه و ارسال‌المثل، تشبيه، استعاره و نقيضه گويي پركاربردترين شگردهاي بلاغي در اين متون هستند. زبان در اين نشريات ساده بوده و نسيم شمال بعلت تقدم زماني آن و وجه شاعري سيد اشرف‌الدين داراي زباني به نسبت رسميتر و اديبانه تر است.