مقايسۀ تطبيقي مفهوم و مصداق عشق و روابط عاشق و معشوق در غزليات انوري و سعدي

زمينه و هدف: در ادبيات فارسي قداستي حول واژۀ عشق و به تبع آن عاشق، معشوق، وصال و هجران شكل گرفته و به همۀ متون تعميم داده شده است. ظاهراً در ابتدا عشق معادل رابطه اي مبتني بر هوسراني جنسي بوده و به مرور زمان تحول مصداقي يافته است. براي تبيين اين مدعا، مضامين غزليات انوري با آن دسته از غزلهاي سعدي كه معشوق در آنها فردي انساني است (صرف نظر از فحواي عرفاني و غير عرفاني)، به روش تطبيقي مقايسه و روابط عاشق و معشوق و تلقي دو شاعر از مفهوم و مصداق عشق، تحليل شده است. روش مطالعه: روش انجام اين پژوهش، توصيفي- تحليلي و روش گردآوري اطلاعات كتابخانه اي است. يافته ها: تلقي انوري از مفهوم عشق، متأثر از زيست جهان او، به نحوي كاملاً رئاليستي، مبتني بر كامجويي جنسي است. عاشقي از نظر او فرايند جلب رضايت مطلوب براي تمتع جسماني و معشوق، فردي انساني (غلام يا غير آن) است كه بعضاً در مقابل دريافت مزد، خود را در اختيار ديگري قرار ميدهد. فراق در اين تلقي، معادل عدم امكان تمتع (در حضور) و وصال مفهوم مخالف آن است. در گفتمان سعدي، عشق انساني بيشتر، رابطه اي براي حظ روحاني و كسب كمال از طريق دلبستگي به فردي (معشوق) است كه تجليگاه جمال است. وصال در اينجا بيشتر معادل حظ بصر از زيبايي و فراق صرفاً محركي براي شوق بيشتر است. ستايش و توصيف و گله مندي و ... بر همين اساس تابع نگاه شاعران به مقولۀ عشق است. نتيجه گيري: در هر دو گفتمان، آنجا كه معشوق فردي انساني است، وجه تمايز سعدي از انوري، نيت عشق ورزي است. اين موضوع خود تعيين‌كنندۀ مفهوم و مصداق عشق، عاشق، معشوق و وصال و هجران است كه در شعر انوري به مصداق اوليه (يعني فرايند كامراني جنسي) نزديك بلكه منطبق است. گزارشهاي عشق عذري، تحول معناي حب در قرآن كريم، نگاه عرفاني به داستان يوسف (ع)، برداشتهاي نمادين از داستانهايي مانند محمود و اياز و طرح عشق عرفاني مبتني بر زيباپرستي، موجب تسرّي مفهوم مقدس عشق به روابط اروتيك سبك خراساني است.