تحليل گفتمان رويداد عشق و حالات عاشق در منظومه هاي پيش ‌و پس از اسلام (با تكيه ‌بر شش منظومه عاشقانه فارسي)

زمينه و هدف: منظومه هاي عاشقانه بخش مهمي از ادبيات غنايي ايران را تشكيل ميدهد و بيانگر خصايص فرهنگي دورانهاي مختلف تاريخي اين سرزمين نيز قلمداد ميشود. رويداد عشق و حالات و شرايط عاشق و معشوق از اركان اصلي اين منظومه هاست و بسته به فضاي اجتماعي هر دوره، ويژگيهاي خاص خود و تفاوتهايي با ديگر ادوار دارد. هدف اين پژوهش، بررسي و واكاوي منظومه هاي غنايي فارسي با تكيه ‌بر منظومه هاي عاشقانه زال و رودابه، بيژن و منيژه، ويس و رامين و خسرو و شيرين (پيش از اسلام) و منظومه هاي رابعه و بكتاش (از الهينامۀ عطار) و مهپاره و خورشيد (محمد‌سعيد طبيب قمي) (پس از اسلام) خواهد بود كه به چرايي و چيستي و تحليل مقايسه اي كنشها و واكنشهاي عاشقان با توجه به رويداد عشق در اين منظومه ها پرداخته ميشود. روش مطالعه: در اين مقاله از روش تحليل گفتمان براي بررسي حالات عاشق در منظومه بهره برده شده است. يافته ها: در اين منظومه ها آنچه حالات عاشق را رقم ميزند، به عوامل و عناصر برون‌متني، تقابل گفتمانها، بافت فكري و فرهنگي، گرايشهاي ديني و نژادي وابستگي دارد. نتيجه گيري: در اين منظومه ها رويداد عشق و به تبع آن، حالات و ويژگيهاي عاشقان پيش از اسلام با حالات عاشقان پس از اسلام داراي تفاوتهاي آشكاري است كه اين امر تا حدود زيادي ناشي از تغيير گفتمان ديني-فرهنگي و سياسي پيش از اسلام نسبت به دوران اسلامي و تأثير آن بر اركان و افراد جامعه و به تبع آن، بر حالات و ويژگيهاي عاشق است؛ چنانكه در قياس با فضاي جامعه فرهنگي-اجتماعيِ دوره اسلامي، فضاي باز حاكم بر روابط زن و مرد در دوره پيش از اسلام، تساهل درباره امور و روابط جنسي، ازدواج و نيز مناسبات خانوادگي، به واقع اموري را كه در دوره اسلامي حرام و نكوهيده و مذموم بود، امكان‌پذير ميكرد و بعنوان بخشي از فرهنگ غالب در منظومه هاي عاشقانه اين دوره بازتاب يافته است.