تحليل بلاغي كلان‌‌استعاره ها و خرده استعاره هاي مفهومي «جان» در مثنوي معنوي

زمينه و هدف: مثنوي معنوي اثري عظيم در حوزه عرفان اسلامي ايراني است. مولوي در اين اثر با زباني ساده و استفاده از شگردهاي مختلف بلاغي، مانند كاربرد تشبيهات و استعاره هاي متعدد، از تجربه ها و مفاهيم عرفاني سخن ميگويد و آنها را براي خوانندگان محسوس ميكند. در مثنوي درباره مفهوم «جان» بسيار سخن رفته است. مولوي به وحدت جانها، تقابل جسم و جان، جاودانگي و هدايتگري آن معتقد است و ميكوشد مفاهيم منظور خود را به خواننده انتقال دهد. تصويرهاي به كاررفته براي جان در مثنوي بگونه اي است كه گويا در وراي تشبيه و استعاره هاي ظاهري، صورخيالهاي گسترده تري در ذهن شاعر مطرح بوده است كه از آن صورخيالها (كلان‌استعاره ها)، استعاره ها و تشبيهات ديگري (خرده استعاره ها) برخاسته است. روش مطالعه: براي بررسي تحليل بلاغي انواع استعاره هاي مفهومي و كلان‌استعاره هاي جان، به ‌ شيوه توصيفي - تحليلي، شش دفتر مثنوي بررسي و شواهد لازم از آنها استخراج شد. يافته ها: استفاده از كلان‌استعاره براي جان و شكلگيري استعاره هاي مفهومي خُرد از آن كلان‌استعاره ها يكي از شگردهاي مولوي در تبيين و توصيف جان است كه ميتوان آن را در ذيل سبك‌شناسي لايه بلاغي مثنوي مدّ نظر قرار داد. در واقع مولانا با درنظر گرفتن كلان‌استعاره هايي در ذهن و ديدگاه خود، استعاره هايي را نمود ميدهد كه سرچشمه آنها در اين كلان‌استعاره هاست. گويا اين استعاره هاي گسترده در عمق جهان‌بيني و نگرش مولوي بقيه تشبيهات و استعاره ها را تحت‌الشعاع قرار ميدهد و زيربناي پنهان آنها به شمار ميرود. نتيجه گيري: در بررسي صور خيال مرتبط با جان در مثنوي، چهار كلان‌استعاره درباره جان به دست آمد: «جان موجودي زنده است»، «جان مكان است»، «جان شيء است»، «جان منبع روشنايي است». در بررسي آماري اين كلان‌استعاره ها مشخص شد كه كلان‌استعاره «جان موجودي زنده است» و «جان شيء است»، پركاربردترين كلان‌استعاره درباره جان در مثنوي است. از چهار كلان‌استعاره نامبرده، 449 استعاره مفهومي خردتر نمود يافته است كه در ذيل اين استعاره هاي گسترده ساختار يافته اند.