سبك‏شناسي تشبيه در ديوان شكستۀ قاجار

زمينه و هدف: حسنعلي ميرزا شجاع‏السلطنه با نام شعري شكسته، ششمين فرزند فتحعليشاه و يكي از شاهزادگان غزلپرداز و دانش‌پژوه عصر قاجار بود. او از شاعران دورۀ دوم نهضت بازگشت و رستاخيز ادبي است كه در زنده نگه داشتن ياد و خاطرۀ شاعران قديم كوشيده است. تشبيه از پايه‏هاي علم بيان و از مهمترين وجه تمايز سخن ادبي از غير آن است. بررسي و تحليل قلمرو‏هاي تشبيه باعث كشف و شناخت هرچه بيشتر آثار غنايي اين دوران و ميزان خلاقيت و شناخت جهانبيني شاعر ميشود. در اين جستار ساختار تشبيه، بعنوان عنصر اصلي و سازندۀ تصوير در شعر شكستۀ قاجار، و روند آفرينش ادبي و تحولات سبكي دستگاه بلاغي، نقد و بررسي شده است. روش مطالعه: اين جستار براساس روش تحليلي-توصيفي، نقد و بررسي شده است و مواردي مانند عناصر و مؤلفه هاي مشبه به؛ انواع تشبيه به اعتبار مفرد، مقيد يا مركب بودن طرفين تشبيه؛ انواع تشبيه براساس ذكر يا حذف اركان تشبيه؛ انواع تشبيه براساس حسى يا عقلى بودن طرفين تشبيه؛ انواع تشبيه براساس شكل؛ تركيب تشبيه با صنايع ديگر؛ نوآوري در تشبيه؛ تشبيه در تشبيه و تشبيه نامتعارف مورد بررسي و تحليل قرار ميگيرد. يافته‏ها: ديوان شكسته شامل پنج قصيده، 75 رباعي و 353 غزل ميباشد كه درمجموع شاعر براي ارائۀ مضامين از 731 تشبيه بهره برده است. او علاقۀ زيادي به همراه كردن تشبيهات با برخي شگردهاي خيال‏انگيز همچون استعاره، مراعات نظير، تنسيق‌الصفات، ايهام، تضاد، تكرار، تلميح، كنايه و استخدام داشته است؛ با اين حال پيچيدگي و ابهام چنداني در ساختار تشبيهات ديوانش ديده نميشود. نتيجه گيري: بيشترين مشبهات تشبيهات شعر شكستۀ قاجار، انسان و اعضا و متعلقات وي هستند و مشبه به‎ها معمولاً از ميان پديده هاي طبيعي و مصنوعات انساني انتخاب شده اند. او در موارد متعددي موفق شده است با وارد كردن عنصري تازه در تشبيهات آشنا و تثبيت‌شدۀ فارسي، بگونه‏اي از آنها آشنايي‏زدايي كند و موجب تازگي آنها شود؛ هرچند درمجموع تشبيهات او داراي تصاويري ساكن و ايستا هستند.