بررسي و تحليل ابعاد قاعده افزايي (توازن آوايي و لغوي) در خمسۀ اميرخسرو دهلوي

زمينه و هدف: شاعران با كاربست شگردهاي گوناگون در مفاهيم ثابت و واحد، نوآوري ايجاد ميكنند و كلام خود را از زبان روزمره و عادي فاصله ميدهند. اين مهم باعث اقناع حس زيبايي شناسي مخاطب و سهولت فرآيند انتقال مفاهيم واحد به مخاطبان ميشود كه در نقد فرماليستي مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس مباني اين نقد، قاعده افزايي از جمله روشهاي اصلي اهل ادب براي دور كردن كلام از ابتذال و عادتهاي زباني معمول است. در اين جستار اصليترين شگردهاي قاعده افزايي اميرخسرو براي گريز از مناسبات متعارف زبان روزمره در خمسه بررسي و كاويده شده است. روش مطالعه: پژوهش حاضر با استناد به منابع كتابخانه اي و روش توصيفي- تحليلي انجام شده است. يافته ها: اميرخسرو دهلوي در خمسه با كاربست هدفمند و آگاهانۀ دو مؤلفۀ قاعده افزايي، يعني توازن آوايي و لغوي، مانع ابتذال كلام در سطح معنا شده است. نتيجه گيري: نمودهاي اصلي توازن آوايي در اين اثر عبارتند از: تكرار و هماهنگي واج؛ همچنين مصداقهاي توازن لغوي شامل كاربرد انواع جناس، تكرار واژه، رد الصدر علي العجز و رد العجز علي الصدر، سجع، قافيه و رديف ميشود. مهمترين هدف شاعر از كاربست اين دو مؤلفه را ميتوان تسريع در انتقال مطالب غنايي، تعليمي، ديني و ... به مخاطب از طريق تقويت ابعاد زيبايي شناسانه دانست.