بررسي تطبيقي داستان زال با اديان زروان، مهر، مسيحيت و مانوي بر اساس كهن‌الگوها

زمينه و هدف: هدف اين مقاله، بررسي تطبيقي اسطورۀ زال بر اساس عناصر و كهن‎الگوهاي آن با تأكيد بر آيينهاي مهر، زُروان و مانويت است. زال از قهرمانان داستاني-پهلواني شاهنامه است. داستانهاي پهلواني زال از زمان پادشاهي منوچهر آغاز ميشود. پايان زندگي خاندان سام، پايان داستانهاي پهلواني شاهنامه يعني مرگ رستم است. اگرچه مايه هاي داستان پهلواني زال مربوط به باورهاي كهن آريايي است، عناصر و كهن‌الگوهاي آن، هستۀ اصلي و منشأ شكلگيري اين داستان را در شرق نشان ميدهد كه با روي كار آمدن سكاها به نام اشكانيان، بنمايه هاي عام اين داستان شرقي نيز، نه تنها در ايران راه يافته بلكه شهرتي عام نيز يافته است. روش مطالعه: براي انجام اين پژوهش ابتدا ابيات شاهنامه (داستان زال) استخراج شد؛ سپس اشعار طبقه بندي شده و بر اساس ساختار محتوا با كمك منابع علمي مرتبط با موضوع پژوهش مورد تجزيه ‌و تحليل قرار گرفت. اين تحقيق با استناد به منابع كتابخانه اي و روش توصيفي- تحليلي انجام شده است. يافته ها: دستاورد موضوع، مؤلفه ها، كهن‌الگوها و عناصر باورهاي شرقي مشترك در تطبيق داستانهاي آيينيِ ذيل را نشان ميدهد: نور يا درخشش (سفيدي) ترك قوم يا سفر، پنهان شدن در غار يا كوه جهت تعاليم و پرورش معنوي، انتظار قوم و استقبال بزرگان از راه پيش بيني موبدان، بازگشت منجي بعنوان ايزدشاه يا ايزد پهلوان. در نتيجۀ اين باورها، منجي براي پرورش و تعالي خويش، مدتي از انسانهاي زميني -قوم خويش- دوري ميگزيند و در زمين -مادر-، چون كوه پنهان ميشود؛ سپس براي مأموريت و نجات و فرمانروايي مردمان خويش بازميگردد. نتيجه گيري: اين نمونه هاي ازلي و همساني نه تنها در آيينهاي مذكور، بلكه در ديگر داستانهاي شرقي چون «به آفريد» و «بوختار» نيز ديده ميشود. خاستگاه اساطيري چنين داستانهايي سرشت مذهبي داشته اند كه ميتوان در تطبيق با آيينهاي باستاني يا ادياني چون ميترا، زروان، مسيح و ماني به منشأ و خاستگاه كهن مذهبي و شكل آييني آنها پي برد.