فوايد لغوي و تركيبات نادر جواهرالاسرار تبريزي

زمينه و هدف: مثنوي جواهرالاسرار اثر رشيد زرگر تبريزي معروف به رشيد عباسي، رشيداي تبريزي و رشيد زرگر، يكي از مهمترين آثار علمي – ادبي عصر صفوي با موضوع گوهرشناسي است. شاعر، اين اثر را كه شامل هشت بخش در معرفي هشت گوهر ارزشمند و نيز بخشي با عنوان «طلسم هشت گنج» در توصيف و بيان خصايص 22 سنگ ديگر است در قالب رباعي- مثنوي و در حدود سه هزار بيت پرداخته است. اين اثر افزون بر دارا بودن اطلاعات ارزشمندي در خصوص احجار و سنگ هاي قيمتي، مشتمل بر تركيبات و واژگاني تازه و نادر و يا كم‌كاربرد است. در اين مقاله كوشيده ايم با معرفي و بررسي اين لغات و تركيبات به تحليل ناهنجاري‌هاي لغوي موجود در مثنوي جواهرالاسرار با توجه به محورهاي همنشيني و جانشيني بپردازيم. روش ها: اين تحقيق كه به شيوه كتابخانه اي، دريافت و مطالعه نسخه خطي انجام شده است از نوع پژوهشهاي بنيادي و نظري است. محدوده و جامعه مورد مطالعه، نسخه خطي جواهر الاسرار است كه در كتابخانه ملي ملك نگهداري ميشود.يافته ها: صاحب جواهرالاسرار از جمله ادباييست كه با وارد كردن و ضبط واژه هاي گويشي، نامهاي محلي، اصطلاحات نو و كم كاربرد و نيز ساختن تركيبات جديد مفاهيم تازه اي را وارد كلام خود كرده و به غني‌تر شدن زبان فارسي كمك كرده است.نتيجه گيري: با بررسيهاي انجام شده، قريب به هشتاد واژه و تركيب تازه يا كم‌كاربرد از مثنوي جواهرالاسرار استخراج گرديد. در حدود جستجوهاي نگارندگان، تعدادي از اين لغات، تركيباتي خاص و كناياتي جديد هستند كه در فرهنگها و متون فارسي وجود ندارد و در لغتنامه دهخدا هم مدخلي براي آنها نيست. در مواردي هم كه مدخل وجود دارد، هيچ شاهدي وجود ندارد.بنابراين، شواهد شعري جواهرالاسرار ميتواند در تبين، تقويت و توجيه اين موارد كمك كننده باشد. پيشنهاد ميشود اين كاربردهاي تازه ياب كه در مقاله حاضر به معرفي و بررسي آنها خواهيم پرداخت؛ در تدوين فرهنگ جامع زبان فارسي مورد توجه مؤلفان واقع شود.