نقش عناصر ديني در تصويرپردازي قصايد ناصرخسرو، سنايي و خاقاني

زمينه و هدف: صور خيال، كاربردي ويژه از زبان است كه محيط جغرافيايي و مسائل سياسي، اجتماعي، اعتقادي، تاريخي، روحيۀ فردي و مانند آنها از عوامل تأثيرگذار در به كارگيري اين ظرفيت زباني در شعر است. يكي از بارزترين عناصري كه شاعران در تصويرپردازي از آن بهره برده اند، عناصر ديني است. مقاله حاضر به واكاوي و مقايسۀ كاركرد عناصر ديني در تصويرهاي شعري قصايد ناصرخسرو، سنايي و خاقاني ميپردازد. روش مطالعه: اين مقاله به روش توصيفي- تحليلي انجام شده و روش گردآوري اطلاعات كتابخانه اي بوده است.يافته ها: مضامين قرآني و ديني و تعاليم اخلاقي و مذهبي بارها دست‌مايۀ خلق تصاوير بلاغي در اشعار شاعران قرار گرفته اند. ظاهراً خاقاني داراي ابتكار و نوآوري بيشتري در ساخت تصاوير بر پايۀ مفاهيم قرآني و در قالب تركيبات تشبيهي، استعاري و كنايي بديع است. تصاوير شعري ناصرخسرو نيز پيوند بسيار عميقي با اصول آيين اسماعيليه دارد و اين آيين تأثير بسياري بر نوع و جنس تصاوير گذاشته است. سنايي اما، استفاده از عناصر ديني در ساخت تصاوير شعري را بيشتر به حال و هواي عرفان و تصوف نزديك كرده است و برداشتي عرفاني از دين دارد.نتيجه گيري: عناصر ديني در ذهن اين سه شاعر به سه گوۀ خاص متجلي شده ‌است: در ناصر‌خسرو مفاهيم ديني داراي دو جنبۀ برجسته ‌است؛ يك جنبۀ فلسفي و خردگرايانه و جنبۀ ديگر تشريعي و ديني. اما مفاهيم ديني در ذهن سنايي حاصل گره خوردگي چند بُعد است، از يك سو نگاهي فلسفي از نوع اسلامي، از ‌سوي‌ ديگر بعد ديني سنايي كه چندان در آن قائل به تأويل نيست و بعد سوم بعد عاطفي كه با عشقبازي با خداوند به اوج ميرسد. در تصويرپردازيهاي خاقاني بر پايۀ عناصر ديني نيز جايگاه مناسب انديشه هاي شرعي در تصاوير رعايت ميشود و در ارتباطهاي تصويري، ارزش و تقدس مباني شرعي محفوظ ميماند؛ هرچند گاه نوعي تضاد و عدم سنخيت ميان برخي تصاوير ديده ميشود.