سبك‌شناسي مثنوي «فهرست جهان» از خمسۀ «مخيره- محيره» اثر علاءالدين كرماني (شاعر قرن نهم هجري)

زمينه و هدف: خمسۀ «مخيّره» يا «محيّره» به تقليد از خمسه نظامي(بنيان‌گذار خمسه سرايي در ادبيات فارسي) و توسط شاعري به نام عبدالوهاب‌بن محمد محمودبن محمد عمر كرماني در قرن نهم هجري (پانزدهم ميلادي) سروده شده است.دو نسخه از آن در كشور تركيه در كتابخانه هاي دانشگاه استانبول و كتابخانۀ اياصوفيه نگهداري ميشود. اين جستار حاصل بررسي نسخه شناختي و سبك‌شناختي دومين منظومۀ اين خمسه با عنوان «فهرست جهان» است.روش پژوهش: پژوهش پيش رو، مطالعه اي نظري است كه به روش كتابخانه اي و شيوۀ توصيفي -تحليلي انجام شده است و ارجاعات براساس نسخۀ كتابخانۀ استانبول (913 ه.ق) ميباشد.يافته ها: يافته هاي تحقيق نشان ميدهد اين منظومه به پيروي از منظومۀ «خسرو و شيرين» نظامي سروده شده است؛ باوجوداين جز در وزن، هيچ شباهت و تناسبي با آن ندارد. شاعر معتقد است افسانۀ خسرو و شيرين حرف تازه اي براي گفتن ندارد و بايد طرحي نو درانداخت. علاءالدين به پيروي از نظامي، تركيبات بديعي خلق كرده است كه گاه زيبا و دلنشين هستند و اين را ميتوان جزو امتيازات سبك او دانست. محتواي اين اثر تعليمي و در حوزۀ فلسفه و عرفان است.نتيجه: اشعار از نظر زباني ساده و روانند؛ اما تعداد لغات عربي در آن بسيار زياد است. تعداد ابيات مردّف در اين مثنوي قابل توجه نيست. باوجود اين از انواع رديف بهره برده است. از نظر قافيه نيز «فعل» و «اسم» ‌بترتيب بيشترين نوع كلمه در قوافي هستند. جناس در ميان صنايع بديعي پركاربرد است. ازلحاظ بلاغي داراي تنوع فنون و صنايع بلاغي است؛ و گاه حاوي تشبيهات محكم و خلاقانه اي است. در ميان انواع تشبيه نيز، تشبيه بليغ و سپس تشبيه مفصل بيشترين بسامد را دارند. استعاره پس از تشبيه، بيشترين بسامد را در ميان صنايع بياني دارد. بسامد استعارۀ مصرحه از مكنيه بيشترست.شاعرهمچنين از كنايات فعلي بيشترين بهره را برده است. محتواي اثر تعليمي و عرفاني بوده كه در خلال اين مباحث به مدح پيامبر، وصف طبيعت، گله و شكايت از روزگار و... پرداخته است. در مجموع ميتوان گفت در توصيف مضامين غنايي مهارت بيشتري دارد تا مضامين تعليمي.