بررسي و تحليل آرايه‌هاي تزئيني «ابزارهاي نجومي غيررصدي» دورۀ صفوي

مقدمه: ابزارهاي نجومي در ادوار مختلف براي رصد احوال كواكب و ستارگان، جهت اطلاع از زمان و پيش‌بيني آينده ساخته مي‌شدند. آن‌ها براي رصدخانه‌ها در ابعاد بزرگ و براي دانشمندان در ابعاد كوچك و قابل ‌حمل توليد مي‌شدند. با پيشرفت دين اسلام و نياز به آگاهي از اوقات شرعي و تعيين جهت قبله، ساخت ابزارآلات غيررصدي همچون قبله‌نما، قطب‌نما و ساعت‌هاي آفتابي با همكاري ميان دانشمندان ستاره‌شناس و هنرمندان فلزكار رونق يافت. از آنجايي كه تاكنون عمدۀ پژوهش‌هاي انجام ‌شده در اين حوزه، بر ابزارآلات رصدي و به‌صورت ويژه اسطرلاب متمركز بوده ‌است، در پژوهش حاضر، مطالعۀ آرايه‌هاي «ابزارآلات غيررصدي» دورۀ صفويه مدنظر قرارگرفت. بررسي فرم، نوع، جنس، به‌ويژه نقوش و فنون تزئيني ابزارآلات غيررصدي دورۀ صفويه (به‌علت پيشرفت قابل‌ ملاحظۀ علم نجوم و به‌تبع آن ابزارهاي وابسته به آن در اين دوره‌) هدف پژوهش حاضر است.روش پژوهش: پژوهش حاضر از منظر روش، توصيفي- تحليلي و تطبيقي بوده و داده‌هاي مورد استفاده از طريق منابع كتابخانه‌اي و بررسي‌هاي ميداني در موزه‌هاي داخل و يا سايت موزه‌هاي خارج از ايران جمع‌آوري شده ‌است. در پژوهش حاضر، 35 ابزار از دورۀ ياد شده مورد بررسي قرار گرفته است.يافته‌ها: داده‌هاي پژوهش حاكي از آن است كه ابزارآلات نجومي غيررصدي بيشتر در چهار نوع كره‌هاي فلكي، قبله‌نما، قطب‌نما و ساعت‌هاي آفتابي بوده و عمدتاً از جنس برنج ساخته‌ شده‌اند. در دورۀ صفوي دركنار اشكال صور فلكي و كتيبه‌ها، از نقوش گياهي، ادعيه و اشعار فارسي به خط نسخ و نستعليق براي تزئين استفاده‌ شده است. همچنين فنون تزئيني به‌كار رفته در ابزارآلات اين دوره، علاوه‌بر حكاكي، مرصع‌كاري، نقره‌كوبي، طلاكوبي و مشبك‌كاري بوده است.نتيجه‌گيري: عمده ابزارهاي غيررصدي ساخته ‌شده دوره صفوي، كاركرد شخصي داشته و بيشتر جهت راه‌يابي و تشخيص جهت قبله و اطلاع از اوقات شرعي به كار مي‌رفته‌اند و به‌عنوان پيش‌كشي نيز كاربرد داشته‌‍اند. به نظر مي‌رسد دليل ساخت و توليد اين اشيا در دورۀ صفوي، گسترش قابل‌ ملاحظۀ روابط تجاري، سياسي و ازدياد سفرها و رونق ارتباطات با اروپائيان بود و وجود خط رومي بر روي برخي از اين اقلام متأثر از اين روابط بوده است.