تحليل گفتمان قدرت در نگارۀ «تسخير دژ بهمن توسط كيخسرو» در شاهنامۀ طهماسبي

مقدمه: نقش و كاركرد ايدئولوژيك تصاوير در شاهنامه‌هاي مصور و از آن جمله «شاهنامۀ طهماسبي» از گسترده‌ترين مباحث گفتماني پيرامون اين اثر ارزشمند است. مسألۀ تأويل‌گرايي متون حماسي به‌عنوان موقعيتي راهبردي براي تبيين ساختار قدرت در عصر صفوي از ديگر موضوعات قابل‌ توجه در اين حيطه است. برخي از اين تصاوير، به‌واسطۀ پيوستگي با يك شخصيت اسطوره‌اي خاص، اهميت بيشتري پيدا كرده و روايت حماسي آن‌ها با كنش‌هاي تاريخي درهم تنيده شده‌ است. روايت «تسخير دژ بهمن توسط كيخسرو» از اين جمله است. بنابراين مهمترين مسألۀ پژوهش حاضر، تبيين چگونگي كاركرد و بازنمايي قدرت در نگارۀ مذكور است. انجام يك تحليل دقيق از «نگارۀ تسخير دژ بهمن توسط كيخسرو» برمبناي نشانه‌هاي تصويري موجود در نگاره و انطباق آن با مؤلفه‌هاي برون‌متني هدف اين پژوهش است.روش پژوهش: اين پژوهش مبتني‌بر شيوۀ توصيفي- تحليلي بوده، داده‌هاي آن با جستجو در منابع كتابخانه‌اي و اسنادي گردآوري شده است. شيوۀ تجزيه ‌و تحليل اطلاعات به‌روش كيفي، با در نظر گرفتن مضمون روايي و تصويري، به‌روش تحليل گفتمان انتقادي انجام گرفته است.يافته‌ها: يافته هاي اين پژوهش حاكي از آن است كه در نگارۀ تسخير دژ بهمن توسط كيخسرو، راهبردهايي نظير قطب‌بندي، بازنمايي مثبت گروه خودي و بازنمايي منفي ديگري براي نشان دادن برتري كيخسرو به‌كار گرفته شده است. خوانش لايه‌هاي معنايي اثر در ارتباط ‌با جهان پيرامون متن، نشانگر دلالت اين اثر به رخدادهاي تاريخي پيرامون نگاره در تطابق با نگرش و عملكرد پادشاهان صفوي است. به‌نظر مي‌رسد بازتوليد روايت اسطوره‌اي تسخير دژ بهمن، به‌عنوان مهمترين بخش حماسي «شاهنامۀ فردوسي»، در فضاي سياسي- فرهنگي روزگار صفوي، مجالي راهبردي براي ترسيم آرمان‌هاي شاهانه بوده است.نتيجه‌گيري: در نگارۀ «تسخير دژ بهمن توسط كيخسرو» نوعي رابطۀ فرازماني ميان روايت اسطوره اي و روايت تاريخي ديده مي شود. الحاق «بافت تاريخي» به «بافت اسطوره اي»، از ديگر موارد قابل توجه در اين حيطه است. به نظر مي رسد بازتوليد روايت اسطوره اي تسخير دژ بهمن، به عنوان مهم ترين بخش حماسي شاهنامۀ فردوسي، در فضاي سياسي- فرهنگي روزگار صفوي، مجالي راهبردي براي ترسيم آرمان هاي شاهانه بوده است.