اثرات مديريت زراعي دراز مدت در تشكيل سخت لايه شخم: پيامدهاي آن بر ويژگي‌هاي فيزيكي و شيميايي خاك

فشردگي خاك و تشكيل سخت لايه شخم در خاك‌هاي كشاورزي ايران به يك معضل جدي تبديل شده كه بهره‌وري منطقه را تهديد مي‌كند. تشكيل سخت‌لايه شخم به دليل كاربرد درازمدت ادوات خاك‌ورزي در يك عمق ثابت، پيامد مهم شيوه خاك‌ورزي مرسوم در اراضي زراعي است كه رشد محصول را كاهش مي‌دهد. براي اثبات وجود سخت‌لايه شخم و درك نقش آن بر ويژگي‌هاي فيزيكي و شيميايي خاك، 32 خاكرخ (8 خاكرخ در هر منطقه) در چهار استان قزوين، گلستان، مركزي و خوزستان با ‌اقليم نيمه‌خشك حفر، تشريح و نمونه‌برداري گرديد. در هر چهار منطقه و در 70 درصد از خاكرخ‌ها، سخت‌لايه شخم با ضخامت متوسط 24 سانتي‌متر در 16 تا 64 سانتي‌متري زير سطح خاك مشاهده شد. در سخت‌لايه شخم نسبت به ساير افق‌ها مقدار تخلخل كل خاك از 7 تا 19% كاهش و ميزان جرم مخصوص ظاهري خاك بين 5 تا 14% افزايش داشت. عمق تشكيل اين لايه و گسترش عمودي آن و همچنين شدت تراكم آن در خاك‌هاي مناطق مختلف، متفاوت بوده است. وجود سخت لايه شخم (به‌غير از منطقه آبيك قزوين) باعث تجمع 14 تا 40 درصدي املاح محلول و ايجاد يك لايه نسبتا شور در زير افق سطحي (Ap) شده بود. مهمترين دليل متراكم بودن سخت‌لايه شخم در منطقه زراعي گنبد نسبت به سه منطقه ديگر، بالا بودن ميانگين درصد سيلت (حدود 60 درصد) در اين منطقه بود. در كنار اثر بافت خاك، غالب بودن روش آبياري غرقابي در هر چهار منطقه علي‌رغم خشك بودن اقليم نيز باعث تشديد تراكم و غيرقابل نفوذ شدن سخت‌لايه شخم به ويژه در مناطق زراعي استان‌هاي گلستان، خوزستان و مركزي شده است، زيرا شخم سالانه در اعماق ثابت در كنار آبياري سنگين با حجم زياد آب، سبب شستشوي ذرات رس و سيلت از سطح خاك و تجمع در عمق متراكم شده مي‌گردد.