معرفي و ارزيابي ويژگي‌هاي زراعي ارقام تجاري كنجد مقاوم به ريزش دانه (ناشكوفا) به نام‌هاي بركت، مهاجر، چمران و دزفول

كنجد يكي از گياهان روغني مهم دنيا به ويژه در مناطق خشك و نيمه خشك مي‌باشد كه به ملكه دانه‌هاي روغني شهرت يافته است. درصد روغن بالا با تركيب اسيدهاي چرب مناسب، خواص دارويي و نياز آبي بسيار پايين از شاخصه‌هاي اين گياه روغني است. عامل اصلي عدم توسعه كشت كنجد در سراسر دنيا شكوفا بودن كپسول‌ها و ريزش دانه در زماني رسيدگي است. تلاش‌هاي زيادي جهت دستيابي به ارقام كنجد با ويژگي ناشكوفايي كپسول در زمان رسيدگي و مقاومت به ريزش دانه صورت گرفته است. در اين مقاله به معرفي و ارزيابي ويژگي‌هاي زراعي ارقام كنجد ناشكوفاي جديد اصلاح شده به نام‌هاي بركت، مهاجر، چمران و دزفول پرداخته خواهد شد. ارقام كنجد ناشكوفا به نام‌هاي پيشنهادي بركت، مهاجر، چمران و دزفول طي يك برنامه اصلاحي در دانشگاه شهيد چمران اهواز با همكاري شركت كشت و صنعت شهيد رجايي اصلاح گرديده‌اند. اين ارقام جهت ثبت و تجاري‌سازي، تحت آزمايشات تمايز، يكنواختي و پايداري[1] (DUS) و تعيين ارزش زراعي[2] (VCU) زير نظر مؤسسه تحقيقات ثبت و گواهي بذر و نهال طي دو سال زراعي 1400 و 1401 مورد ارزيابي قرار گرفتند. در اين آزمايشات ارقام كنجد ناشكوفا به همراه ارقام تجاري كنجد شكوفا به نام‌هاي اولتان، سردار و شوين به عنوان ارقام شاهد در چهار منطقه با شرايط آب و هوايي مختلف كشور شامل دزفول، داراب، مغان و گرگان در قالب طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي در چهار تكرار مورد ارزيابي قرار گرفتند. به‌علاوه كشت مكانيزه چهار لاين اميدبخش كنجد ناشكوفا بطور مجزا در مزارع 100 هكتاري در منطقه دزفول صورت گرفت و برداشت با كمباين انجام شد. بيشترين ارتفاع بوته در رقم  بركت با متوسط 144 سانتي‌متر و كمترين در رقم چمران با 140 سانتي متر به‌ دست آمد.  بيشترين تعداد كپسول در بوته با متوسط 89.8 و بيشترين تعداد دانه در كپسول با متوسط 72.3 در رقم  مهاجر مشاهده گرديد. وزن هزار دانه از 2.41 گرم در رقم دزفول تا 3.72 گرم در رقم مهاجر در نوسان بود. در مقايسه گروهي بين ارقام كنجد اصلاح شده ناشكوفا و ارقام شاهد شكوفا اختلاف معني‌داري (P≤0.01) از نظر عملكرد دانه مشاهده گرديد به‌طوريكه ارقام شكوفا با متوسط 1.05 تن در هكتار نسبت به ارقام شاهد با 0.80 تن در هكتار داراي برتر بودند.  بيشترين متوسط عملكرد دانه ارقام در مناطق مختلف و طي دو سال اجراي آزمايش با 1.08 تن در هكتار در ارقام بركت و مهاجر به دست آمد. دامنه تغييرات درصد روغن بين 47.31 تا 49.22 درصد برآورد گرديد. ارقام كنجد ناشكوفا داراي اختلاف آماري معني‌داري از نظر درصد روغن دانه با يكديگر و با رقم شاهد شوين نبودند. ميزان ريزش دانه در برداشت مكانيزه ارقام كنجد ناشكوفا با كمباين كمتر از 2.8 درصد برآورد گرديد. ارزيابي صفات ظاهري نشان داد كه ارقام كنجد ناشكوفا داراي ارتفاع متوسط و رشد نامحدود بوده و داراي يك تا شش شاخه فرعي بسته به ژنوتيپ و تراكم بوته بودند. برتري عملكردي تمامي ارقام كنجد ناشكوفا نسبت به ارقام شاهد به طور معني‌داري مشاهده گرديد و ارزش زراعي بالاي اين ارقام در مقايسه با تعدادي از ارقام تجاري كنجد شكوفاي كشور مورد تأييد قرار گرفت. بعلاوه متوسط افزايش عملكرد دانه حدود 24 درصدي مشاهده شده در ارقام اصلاح شده كنجد ناشكوفا، مي‌تواند در افزايش توليد كنجد كشور بسيار مؤثر باشد. درنهايت ارقام كنجد ناشكوفاي بركت، مهاجر، چمران و دزفول به عنوان اولين ارقام داراي ويژگي مقاومت به ريزش دانه در زمان رسيدگي در كشور معرفي شدند. اين ارقام علاوه بر عملكرد بالاتر نسبت به ارقام شاهد، به دليل داشتن ژن عدم شكوفايي كپسول در زمان رسيدگي كامل، قابليت برداشت با كمباين در كشت مكانيزه كنجد را فراهم مي‌نمايند و بكارگيري گسترده آنها در الگوي كشت زراعي كشور نويد دهنده امنيت غذايي در توليد روغن خوراكي و كاهش مصرف آب در فصل پرتنش تابستان خواهد بود.    [1]- Distinctness, Uniformity and Stability; DUS[2]- Value of Cultivation and Use; VCU