بررسي تناوب مفعول - موضوع حرف ‌اضافه‌اي در طبقات نوع عمل

بازنمايي مفعول به صورت هاي مختلف، «تناوب مفعولي» نام دارد كه به سه صورتِ تناوب مكاني، تناوب مفعول صريح-غيرصريح و تناوب مفعول-موضوعِ حرف‌اضافه‌اي ظاهر مي شود. مفعول در تناوب مفعول-موضوعِ حرف‌اضافه‌اي، بدون تغيير بنيادين در معنا، در دو ساخت متفاوت به كار مي رود؛ مشارك دومِ فعلِ گذراي دو ظرفيتي، در يك ساخت، در جايگاه مفعول مستقيم و در ساخت ديگر در جايگاه موضوعِ حرف‌اضافه‌اي قرار مي گيرد. پژوهش حاضر، تناوب مفعول-موضوع حرف‌اضافه‌اي را در طبقات نوع عمل و در چارچوب دستور نقش و ارجاع مورد بررسي قرار مي دهد. هدفِ پژوهش، تعيينِ امكانِ وقوع و خوانش اين تناوب در طبقاتِ نوع عمل، شامل طبقات افعال ايستا، كنشي، لحظه اي، پايا و زيرگروه هاي آنها است. داده هاي پژوهش، برگرفته از روزنامه ها، مكالمات روزمره و وب گاه هاي فارسي است. بررسي داده ها حاكي از آن است كه برخي افعال ايستاي دو موضوعي، مانند افعال شناختي، عاطفي و ملكي قابليت كاربرد در تناوب مفعول-موضوع حرف‌اضافه‌اي را دارا هستند. گونۀ تناوبي در افعالِ ايستاي عاطفي و ايستاي ملكي به نوعِ مفعول اشاره مي كند. افعال كنشي-اجرايي و كنشي-مصرفي در اين تناوب، خوانش كلي-جزئي دارند. گونۀ تناوبي در افعال كنشي- ساختني، با توجه به ماهيتِ مشاركِ دوم و درصورتِ غير نتيجه اي بودنِ فعل، به نوعِ مفعولِ موردِ نظر اشاره مي كند. افعالِ كنشي-ادراكي آگاهانه معمولاً در غالبِ بافت ها، بدون محدوديت در نوع مفعول، در تناوب مفعول-موضوع حرف‌اضافه‌اي كاربرد دارند. برخي افعال لحظه اي دو موضوعي نيز در اين تناوب به كار مي روند. افعال پاياي دو موضوعي معمولاً در تناوب مفعول-موضوع حرف‌اضافه‌اي استفاده نمي شوند، به‌جز در مواردي كه با توجه به بافت جمله و نوعِ كاربرد، خوانش كلي-جزئي موردِ نظر باشد. به طوركلي، بررسي داده ها حاكي از آن است كه افعالِ شركت كننده در تناوب مفعول-موضوع حرف‌اضافه‌اي غالباً غير ايستا و داراي فاعلِ كنشگر هستند و مفعول ازنظر تأثيرپذيري در درجۀ پايين قرار دارد. علاوه بر اين، افعالي كه قابليت تناوب مفعول-موضوع حرف‌اضافه‌اي را دارا هستند، جزء افعال غير نتيجه‌اي هستند، به طوري كه مفعول كاملاً تحت تأثير رويداد فعل قرار نمي گيرد.