جايگاه و اهميت منشآت‌‌نگاري در تاريخ‌شناسي؛ با تكيه بر منشآت و ترسل معين‌الدين‌‌ محمد زمچي‌‌ اسفزاري

منشآت‌‌نگاري به‌عنوان يكي از منابع اسنادي تاريخي، مطالب ارزشمندي در وجوه مختلف جامعۀ ايراني دارد. هرچه از سده‌‌هاي متقدم به سده‌‌هاي متأخر پيش مي‌‌رود، منشآت‌‌نگاري از اهميت و جايگاه والايي در بين اديبان و مورخان برخوردار مي‌‌شود. متأسفانه تاريخ‌‌پژوهان به دلايلي همچون عدم انتشار گستردۀ آن‌ها، دشواري خط نگارشي‌‌شان، باور به كلان‌روايت برتري وجه آموزشي و تعليمي آنان و غيره بدان‌‌ها كم‌توجهي كرده‌‌اند و در بهترين حالت از داده‌‌هاي تاريخي موجود در متن در توصيف رويداد استفاده شده است. هنوز به منشآت‌‌پژوهي به‌صورت جدي توجه نشده است. اين مقاله با رويكرد منشآت‌‌پژوهي با روش تحليل مضمون درصدد نشان‌دادن جايگاه و اهميت منشآت و ترسل معين‌‌الدين محمد زمچي‌‌ اسفزاري از منشيان سدۀ نهم در دربار سلطان حسين بايقرا است. جايگاه خوش‌‌نويسي مؤلف موجب شده تا منشآت او از نوع نامه‌‌ها و محتواي متنوع و در نوع خود منحصربه‌فرد باشد. او با پيوند ترسل‌‌نگاري و رقعه‌‌نويسي به منشآت‌‌نگاري، نوع جديدي از متن منشيانه توليد كرده است كه در نزد پيشينيان بي‌‌سابقه است. اثر زمچي ‌‌اسفزاري به‌دليل درج اسناد سلطاني، ديواني و اخواني با حذفيات حداقلي از رويكرد آموزشي به رويكرد توليد متن اسنادي گام نهاده است كه در هفت محور اهميت و جايگاه آن در منشآت‌‌نگاري نشان داده شده است.