اقتباس طنزآميز حافظ از كرامتي صوفيانه

حافظ دربارۀ صوفيه نظر مساعدي ندارد و هر وقت از عارف، پير، صوفي و تعابير جايگزين آنها نظير اهل خلوت، خلوت‌گزيده، كوته‌آستينان، پشمينه‌پوش، اهل خانقاه و صومعه ياد مي‌كند، با طنز و تعريض همراه است. درك و تبيين مفهوم اين طنز و تعريض‌ها نيازمند دقت در فرم و ساختار غزل حافظ است. بي‌دقتي در شيوۀ حافظ موجب شده است كه محققان همين طنز و تعريض را با نگاهي مثبت ارزيابي كنند و چنين بپندارند كه او دربارۀ صوفي و عارف ديدگاهي متفاوت دارد؛ چون از كاربرد طنزآميز تعابير مربوط به عارف غفلت كرده‌اند. از اوايل سدۀ نهم، به حافظ لقب مبالغه‌آميز «لسان‌الغيب» داده‌اند و اين لقب براي حافظ به‌منزلۀ نوعي كرامت كاربرد يافته است. به‌رغم شيوع لقب لسان‌الغيب، مسئلۀ اقتباس در غزليات حافظ نيز نكته‌اي است كه محققان به‌تفصيل نمونه‌هايي از آن را برشمرده‌اند. اينكه جمع اقتباس و غيب‌گويي حافظ در ظاهر، دشوار و ناپذيرفتني است، بدين سبب است كه برخي پژوهشگران در پي ارائۀ مفهومي پذيرفتني از لقب لسان‌الغيب براي حافظ برآمده‌اند. ذكر الفاظ مربوط به صوفيه يا نقل و اقتباس كرامات صوفيان در ديوان حافظ، موجب شده است كه گروهي از محققان، ديدگاه حافظ را دربارۀ شخصيت و كار و كردارهاي صوفيان مثبت تلقي كنند و حافظ را نيز عارف و صوفي بپندارند. بدين سبب، در اين مقاله براي تبيين جايگاه عارفان و نوع نگاه حافظ به آنان، يك كرامت مهم و شايع در متون عرفاني را انتخاب كرده‌ايم كه در ديوان حافظ به‌ كار رفته‎ است: «درّ برآوردن ماهيان از دريا» به منظور رفع تهمت از صوفي. نتيجۀ تحقيق نشان مي‌دهد كه اگر حافظ را لسان‌الغيب خوانده‌اند، به‌سبب غيب‌گويي و پيش‌گويي شگفت وي نيست، بلكه لسان‌الغيب‌بودن وي بيانگر مطالعۀ عميق و بسيار اوست؛ به‌گونه‌اي كه توانسته است با دقت در ريزه‌كاري‌هاي منابع خود، سخن را به‌گونه‌اي تركيب كند كه جلوه‌اي تازه بيابد. حافظ توانسته است بر مبناي سخنان صوفيان به طرد و انكار ناراستي‌هاي آنان بپردازد يا متناسب با انديشۀ خود، قرائت خاصي از كرامات صوفيان ارائه كند. بيان چنين مطالبي، البته موجب عناد صوفيان و زاهدان با او مي‌شود؛ ‌اما حافظ در مقابل آنان به تعابير خودشان ارجاع مي‌دهد و با استفاده از كراماتي كه صوفيان مدعي آن هستند، از خود رفع تهمت مي‌كند تا گناه صوفيان متظاهر و اهل نفاق را بهتر نشان بدهد.