انواع طنز در آثار شاعران برجستۀ عصر سلجوقي

سير طنزنويسي در ايران ارتباط نزديكي با تاريخ سياسي دارد. در دوره‏‌هايي كه شاعران و نويسندگان از آزادي نسبي بهره‏‌مند بوده‌‏اند طنزنويسي نيز داراي رشد بيشتري بوده است. در دورۀ سلجوقيان كه حكومت در يك موقعيت بينابين سياسي ـ يعني نه استبداد مطلقه و نه حكومت مردم‏دارانه ـ قرار گرفته بود سير طنزنويسي مانند ادبيات آن دوره از وضعيتي كاملاً متفاوت و كمال‏‌يافته برخوردار بود. در اين دوره از يك‏سو دربارها، متعدد و عاري از استبداد مهارگسيخته هستند، و از سوي ديگر، به‏‌طور هم‏زمان، هم عواميت بر پادشاهان و مردم غالب است و هم تحصيلات در جامعه گسترش‌يافته و تكثر سبك‏‌ها و صداها را در آفرينندگان نظم و نثر پديد آورده است، و در سويۀ سوم نيز شاعران و نويسندگان به‌‏وسيلۀ حكومت به خود وانهاده شده‏ و از آزادي عمل بسيار بهره‏‌مند شده‏‌اند. با پيشرفت ادبيات، طنزپردازان پرشماري با سبك‏‌ها و شيوه‏‌هاي متفاوت و نوآورانه پديد آمده‌‏اند كه نمونۀ آن تا دورۀ مشروطه به‏‌عنوان يك دورۀ برخوردار از آزادي كامل، در هيچ دورۀ ديگري ديده نمي‌‏شود. توسعۀ طنز در اين دوره، بيشتر ازنظر فكري و محتوايي است و داراي دو گرايش عامه‏‌پسند چون هجويات و هزليات و لطايف ادبي، و خاصه‌‏پسند، مانند طنزهاي فلسفي، فرقه‌‏ا‌ي و عرفاني است. سرودن قصيده‏‌هايي با تركيب هجو و هزل و ستايش، و اشعار پر جسارت تشكيك‏‌آميز و روايت‌‏هاي طنزآميز عقلاي مجانين، فضاي متفاوتي به منظومه‌‏ها و ديوان‏‌هاي شعري در اين دوره داده است.