قديم‌ترين شعر نويافتۀ نيما يوشيج با مصراع‌هاي نامتساوي

در كارنامۀ اشعار نيما يوشيج قديم‌ترين نمونۀ شعر آزاد اغلب با شعر «ققنوس» مورخ 1316 شمسي شناخته مي‌شود. اين شعر در 1319 در مجلۀ موسيقي منتشر شد و سال پيش از آن شعر «غراب» مورخ 1317 در همان مجله منتشر شده بود. به‌رغم اهميت تاريخي اين دو شعر در مقالات و يادداشت‌هاي نيما اشارۀ صريحي به اين دو شعر نيست و آنچه در اين باره مي‌توان در گفته‌هاي او يافت، اشاره به دوره‌اي است كه اشعار او در مجلۀ موسيقي منتشرشده‌است و نمونه‌هايي از قالب ابداعي او را در معرض قضاوت همگان قرار داده‌است. اما در ميان اسناد فرهنگستان زبان و ادب فارسي از دست‌نوشته‌هاي نيما شعري به نام «روشنايي مجهول» وجود دارد كه به حيث تاريخي اهميت بسيار دارد. نيما در اين شعر، كه مورخ 1310 شمسي است، شش سال پيش از تاريخ سرايش شعر «ققنوس» تساوي عروضي مصراع‌ها را به هم زده‌است و از اين بابت اين شعر قديم‌ترين شعري در كارنامۀ اوست كه تاكنون به دست آمده‌است. با اين حال از آنجا كه نظام قافيه در اين شعر آميزه‌اي از شيوۀ مثنوي و چهارپاره است، با نظريۀ «زنگ قافيه»، كه بعدها در ساخت قالب مبتكرانۀ خود به آن قائل شد، فاصله دارد. اگر نقطۀ آغاز دست‌يافتن نيما را به قالب آزاد تجربه‌هاي متنوع او در قالب مستزاد بدانيم، كه به تازگي نمونه‌هاي فراواني از آنها منتشر شده، شعر «روشنايي مجهول» حد ميان اين تجربه‌ها با اشعاري از نوع «ققنوس» است. از اين رو مي‌توان چنين انگاشت كه قالب آزاد نيمايي حاصل فرايندي تكاملي است كه مي‌توان دست كم از آغاز دهۀ دوم قرن چهاردهم شمسي جدا شدن آن را از سنت مستزادسازي به سمت آزادي عروضي مصراع‌ها نشان داد.