تحليل و بررسي نوعي تشبيه نويافته در ادب فارسي در تقابل با تشبيه تفضيلي

تشبيه، ژرف‏‌ساخت بسياري از صنايع بديعي را تشكيل مي‌‏دهد و در كتب بلاغي متقدمان و متأخران به گونه‌‏ها و اقسام مختلفي به آن اشاره شده است كه هر يك به شكل‌هاي مختلف در تصويرگري و انعكاس تخيلات شاعرانه نقش هنري ايفا مي‏‌كنند. تلاش و نكته‌‏سنجي‏‌هاي علماي بلاغت هم در دسته‏‌بندي و طبقه‌بندي انواع و اقسام تشبيه ستودني است، با اين ‏وجود گاهي در مطالعۀ ديوان‌هاي شاعران و كندوكاو در صور خيال گويندگان پارسي، به تشبيهاتي برمي‏‌خوريم كه در كتب بلاغي به شكل جداگانه و علمي مورد بررسي قرار نگرفته است. يكي از اين نوع تشبيه‏‌ها، تشبيهي است با ساختار نحوي و اهداف كاملاً مستقل، كه در نقطۀ مقابل تشبيه‏‌هاي تفضيلي قرار دارد. جستار حاضر در پي آن است كه به شيوۀ توصيفي- تحليلي اين نوع تشبيه‌‏ها را در آثار گويندگان دوره‏‌هاي مختلف مورد واكاوي قرار بدهد. نتايج به‌‏ دست‏ آمده نشان مي‏‌دهد كه اين نوع تشبيه از زمان‏‌هاي بسيار قديم كاربرد داشته و كهن‏ترين كاربرد آن در شاهنامۀ فردوسي پيدا شد. اين نوع تشبيه‌ها گونه‌‏هاي مختلفي دارند كه در برخي موارد، گوينده، مشبه را - برعكس تشبيه تفضيلي - در صفتي پست‏‌تر و كمتر از مشبهٌ ‏به به تصوير مي‏‌كشد و گاهي هم گوينده از صنعت مدح شبيه به ذم بهره گرفته و تشبيه را به شكلي به كار مي‏‌برد كه شائبۀ ذم از آن به نظر مي‏‌رسد، درحالي‏‌كه هدف تشبيه، مدح مشبه بوده است، و نهايتاً مواقعي نيز هدف تشبيه را نه در طرفين تشبيه، بلكه بايد در عنصر سومي كه خارج از اركان تشبيه است جستجو كرد كه شاعر براي بزرگ‌داشت و يا نشان دادن زشتي آن، از اين نوع ساختارهاي تشبيهي استفاده مي‌‏كند.