تبيين و مقايسۀ رويكرد دشت‌بياضي به علم بيان در بدايع‌الصنايع با نگاهي به آثار متقدم بلاغي فارسي

علم بلاغت از پيشينه‌اي كهن در زبان و ادب فارسي برخوردار است و از روزگاران كهن آثاري چند در اين باب تصنيف شده است. از جملۀ اين آثار بايد از بدايع‌الصنايع نگاشتۀ ارزشمند فصيح دشت‌بياضي از دانشمندان برجستۀ سدۀ هشتم قمري ياد كرد. اثر يادشده از جهاتي چند در حيطۀ بلاغت حائز ارزش است، نخست انكه اولين اثر بلاغي فارسي است كه مستقلاً به دانش معاني پرداخته است. دُديگر آنكه به مجموعۀ فنون بلاغي (معاني، بيان و بديع) و برخي دانش‌هاي ادبي مانند عروض و قافيه و مبحث سرقات ادبي پرداخته است. طبقه‌بندي‌ها، تعاريف و نمونه‌هاي ذكر شده در قياس با آثار متقدم بلاغي فارسي نوآورانه و كم‌نظير است. به منظور تبيين ارزش‌هاي اثر و شناخت رويكرد مصنف آن به دانشِ بيان، در اين نوشتار بدايع‌الصنايع با آثار متقدم بلاغي فارسي (ترجمان‌البلاغه، حدائق السحر، المعجم، حقايق‌الحدائق و بدايع‌الصنايع نيشابوري) مورد مقايسه قرار گرفته است. از منظر اين قياس آشكار مي‌شود كه دشت بياضي در تبيين مباحث بلاغي و بيان تعاريف و تقسيمات دقيق مقولات بياني، تا ميزان بسياري از رويكرد مستقل و نوگرايانه برخوردار است، به گونه‌اي كه اقسام متعدد و پرشماري را براي شاخه‌هاي بياني برشمرده است كه در آثار پيش از وي مشاهده نمي‌شود. با عنايت به اين مقوله بايد از دشت‌بياضي به عنوان يكي از پايه‌گذاران مباحث بلاغي به شكل نوين ياد كرد. ساختار اثر در بخش بيان، در سه مطلبِ تشبيه، كنايه و مجاز است، استعاره نيز يكي از فروعات مجاز محسوب شده است. ساختار اثر در بخش بيان، در سه مطلبِ تشبيه، كنايه و مجاز است، استعاره نيز يكي از فروعات مجاز محسوب شده است.