شگردهاي روايت خودخطابي و انگيزه ‏هاي آن در ديوان پروين اعتصامي

روايت خودخطابي، گونه ‏اي از روايت ‏پردازي است كه نويسنده يا شاعر خويشتن را در متن خطاب قرار دهد. اين گونه روايت‏ پردازي مختص ادبيات داستاني است كه به صورت حديث نفس نمايان مي‏ شود و نويسنده در جايگاه يكي شدن با راوي به انحاء و انگيزه‏ هاي مختلف خود را مورد خطاب قرار مي‏ دهد و در باب موضوعات بيشتر رواني با خويشتن سخن مي‏ گويد. اين شگرد در ادبيات داستاني ذيل روايت‏ هاي جريان سيال ذهن پديد آمد، اما اين نوع روايت ‏پردازي در شعر فارسي و در صنعت تخلص نيز به كمال رسيده است. ساختار شعري در ديوان پروين اعتصامي نشان مي دهد كه شاعر در بيت آخر (تخلص) خود را خطاب قرار داده است. اين روش اگرچه در شعر فارسي تاريخچه ‏اي بس كهن دارد، اما هدف اين پژوهش بررسي ابعاد كارنشدۀ اين روش، ذيل روايت خودخطابي و انگيزه ‏هاي آن در ديوان پروين است. بررسي اشعار پروين (قصايد، مثنوي‏ ها و قطعات) نشان مي‏ دهد كه خودخطابي شاعر در بيت آخر، صرفاً به جهت ايفاي نقش مالكيت شعر به نام خويشتن نبوده است، بلكه يك شگرد روايي و شبكۀ ارتباطي بين اجزاي مختلف روايت تشكيل داده است كه هم منجر به ساختارهاي روايي متعددي گرديده و هم فراتر از تخلص، انگيزه‏ هايي معنادار در پسِ آن نهفته است. نتايج پژوهش حاضر نشان مي‏ دهد كه انگيزه هاي خودخطابي در شعر پروين به چهار روش: ارتباط با مضمون اصلي، ارتباط با كنشگر اصلي، حديث نفس به جهت تسكين و اعتراض اجتماعي در قالب مثل ساير نمود يافته است.