نگاهي بر انديشه‌هاي اعتقادي نومعتزله در مصر

نومعتزله به دسته‌اي از اصلاح ‌طلبان، احياگران و نوانديشان مسلمان اطلاق مي‌گردد كه در دو سده اخير با رويكرد عقل ‌گرايانه خود نسبت به آموزه‌هاي ديني، از روشها و معتقدات معتزله قديم الهام گرفته‌اند؛ اما سؤال اساسي اين است كه نومعتزله متقدم و نومتأخر مصر، در مواجهه با هيمنه دنياي غرب، چه روشهايي را براي توانمندسازي جهان اسلام به كار گرفتند؟ و چه رويكردي به آموزه‌هاي ديني، عقل و علم، سياست، جبر و اختيار براي جبران عقب افتادگي مسلمانان در قبال تمدن غرب در پيش گرفتند؟ در نگاه كلي به مجموعه جريانهاي نومعتزله در مصر، دو گرايش و رويكرد متمايز در نيم قرن اخير ديده مي‌شود؛ رويكرد اول دنباله‌رو نومعتزله متقدم (به سردمداري سيد جمال و عبده) است. آنان سعي در بازسازي اصول و انديشه‌هاي معتزله قديم براي توانمندسازي اسلام در مقابل تهاجمات غرب داشته‌اند. ولي در رويكرد دوم (بعد از رشيدرضا) در سير حركت خود در مباني معرفت شناسي، به شكل ملموسي از عقل استدلالي به عقل عرفي ـ تجربي گرايش پيدا كرده‌‌اند. اين تفكر نومعتزله متأخر، با الهام از روش فلسفي ـ عقلي، رويكردي خودبنياد و تجربي در مواجهه با مدرنيته داشته است. اين مكتب با تفسير تجربي، علمي و همچنين ضرورت آميختن ايمان ديني با آگاهي عقلي، رشد قابل توجهي در ميان مجامع علمي و دانشگاهي مصر داشته است. اين پژوهش با جمع‌آوري كتابخانه‌اي اطلاعات به روش توصيفي ـ تحليلي سعي دارد، اهم انديشه‌هاي اعتقادي نومعتزله مصر را، در نگاه به دين، علم و عقل، سياست، جبر و اراده مورد بررسي و تحليل قرار دهد.