صورت‌بندي نظريات توسعه برمبناي دوگانۀ وحدت و كثرت فرهنگي و بازخواني انتقادي آن‌ها از خاستگاه فكري آيت‌الله خامنه‌اي

انقلاب اسلامي بنابر تصريح رهبران خود، در ذات خويش پديده‌اي است فرهنگي و ديني كه داعيۀ پيشرفت و تعالي همه‌جانبۀ جامعه را داشته و ظهورش به‌خودي‌خود ناقض الگوهاي توسعۀ غربي است. همين امر مستلزم تبيين چيستي پيشرفت از نگاه متفكران انقلاب و بيان تفاوت‌هاي آن با الگوهاي رايج توسعه در جهان غرب است. توجه به فرهنگ و تعالي فرهنگي يكي از مؤلفه‌هاي اصلي انديشۀ آيت‌الله خامنه‌اي در باب پيشرفت است. بازخواني نظريات توسعه از زاويۀ فرهنگ و فروعاتش، به‌خصوص دوگانۀ تنوع/وحدت فرهنگي كه با مسئلۀ بومي‌نگري در انديشۀ آيت‌الله خامنه‌اي ربط وثيق دارد، مي‌تواند در تنوير تفاوت‌هاي نظريات توسعه با الگوي پيشرفت در انقلاب اسلامي پرثمر باشد. در اين مسير كه مبتني بر روش توصيفي ـ تحليلي طي مي‌شود، نُه رستۀ اصلي در نظريات توسعه، يعني «مكتب نوسازي»، «مكتب وابستگي»، «مكتب نظام جهاني»، «نظريه‌هاي نئوليبرالي توسعه»، «نظريه‌هاي ساختارگرايانۀ توسعه»، «نظريه‌هاي پساساختارگرايانۀ توسعه»، «نظريۀ فورديستي و پسافورديستي»، «نظريۀ استعماري و پسااستعماري» و نهايتاً «نظريۀ پساتوسعه» برمبناي «كثرت‌گرايي و وحدت‌گرايي فرهنگي» قابل گونه‌بندي خواهند بود و نهايتاً چهار نقد مهم به اين نظريات، از خاستگاه انديشۀ آيت‌الله خامنه‌اي به شرح ذيل مي‌توان وارد كرد:۱- بي‌توجهي به زيست‌بوم‌هاي فرهنگي و نفي ديگري فرهنگي در غالب نظريات توسعه؛۲- نگاه طفيلي و دست دوم داشتن به فرهنگ در نظريات توسعه؛۳- عدم توجه به امور معنوي (تعالي فرهنگي) در نظريات توسعه؛۴- خنثي‌نگري ارزشي و نسبي‌گرايي فرهنگي در نظريات توسعۀ مدافع تكثر فرهنگي.