رابطه حقيقت علم با حقيقت اراده از منظر صدرالمتألهين و علامه مصباح يزدي

صدرالمتألهين بين «مفهوم»، «حقيقت نفس‌الامري» و «حقيقت عيني» تمايز مي‌گذارد و معتقد است يك حقيقت مي‌تواند به صورت‌هاي مختلف محقق شود؛ چنان‌كه چند حقيقت مي‌توانند در يك موطن به يك وجود و در موطن ديگر جداگانه محقق شوند. ايشان حقايق علم و اراده را ساري در كل هستي مي‌شمارد و معتقد است امكان ندارد وجودي مطلقا فاقد علم و اراده باشد، هرچند ممكن است مراتبي از وجود و علم و اراده جداگانه محقق شوند. اما علامه مصباح نه تمايز سه‌حديِ «مفهوم»، «حقيقت نفس‌الامري» و «حقيقت عيني» را مي‌پذيرد، نه اجتماع چند حقيقت نفس‌الامري در يك وجود را و نه وحدتِ شخصي يك حقيقت و تكثر تعينات آن در مراتب و مواطن مختلف را. ايشان در بحث علم و اراده نيز نه اجتماع آنها در يك وجود را برمي‌تابد و نه وحدت حقايق آنها در عين تكثر تعينات‌شان را.«سؤال اصلي» اين تحقيق درباره نوع رابطه علم و اراده است و «هدف» از اين تحقيق، شناخت اراده و مقومات آن به عنوان يكي از شئون انسان‌شناسي است. ما در اين پژوهش با «روش» تحليلي، توصيفي و مقايسه‌اي به اين «نتيجه» رسيده‌ايم كه باوجود اختلاف مباني، هر دو حكيم مي‌پذيرند كه نوعي علم، تلازم ضروري و غير قابل انفكاك با نوعي اراده دارد.