صدرالدين شيرازي و ترقي در خيال‌شناسي‌

صدرالدين شيرازي، فيلسوف قرن دهم، دو دوره اصلي حكمت يعني حكمت مشاء و حكمت اشراق را پيش رو داشته و سنگ بناي انديشه خود را بر آنها گذاشته است. در خيال‌شناسي او بيشتر از سهروردي تأثير گرفته تا مشائيان. اينكه او به اثبات عالم مثال مي‌رسد و نفس را در مراتب سه‌گانه حس، مثال و عقل قرار ‌مي‌دهد و دو مرتبه مثال اصغر و مثال اكبر را طراحي مي‌كند، تحت تأثير حكمت اشراقي است. او رخنه‌هاي موجود در خيال‌شناسي شيخ اشراق را شناسايي و برطرف كرده است. اين جستار بر آن است ديدگاه صدرالدين شيرازي در چيستي خيال و مثال را بررسي و آراي او را با دو حكمت پيشين مقايسه كند. روش بررسي توصيفي و تطبيقي و نتيجه نهايي آن است كه ديدگاه وي در خيال‌شناسي هم با مشائيان متفاوت است و هم با شيخ اشراق. او را بايد يك نواشراقي در اين زمينه بدانيم. صدرا به رغم نگاه مشائيان، تعدد قواي ادراكي و تمايز خيال از حس مشترك را نمي‌پذيرد و وجود قوه واحدي را كه مدرك صورت‌هاي مجرد مثالي باشد، كافي مي‌داند. صورت‌هاي حاضر در عالم خيال به لحاظ خفا و ظهور و نيز شدت و ضعف متفاوت‌اند. به هر اندازه كه نفس خيالي قوت بيشتري داشته باشد و جوهريت آن تقويت شود و بيشتر به خود بازگردد و از شواغل بدني آسوده شود و از كارگري براي قواي بدني آسوده شود، صورت‌هاي متمثل نزد آن نيز ظهور تام‌تري پيدا مي‌كنند و هم وجودشان قوت بيشتري مي‌يابد.