نظريۀ فرآيند معكوس و كاربرد آن در تبيين نحوۀ مشاهده و اطلاع از امور غيبي توسط ابن سينا و شيخ اشراق

ابن سينا نحوۀ مشاهدۀ موجودات غيرمادي (عقلي) را داراي فرآيندي معكوس مشاهدۀ موجودات مادي دانسته است. پس از وي شيخ اشراق به كمك اين فرآيند، نحوۀ مشاهدۀ موجودات عالم مثال را نيز از همين طريق تبيين كرده است. در اين فرآيند به جاي آنكه حسگرهاي پنج‌گانۀ بيروني اطلاعاتي به حس مشترك ارسال كنند، اين اطلاعات از نفس و يا مستقيماً از متخيله به حس مشترك منتقل مي‌شوند. شرط لازم براي اين اتفاق، آن است كه قواي ظاهري و باطني مشغول نباشند و اين فرصت وجود داشته باشد كه ادراك نفساني بر مغز و حس مشترك تأثير گذاشته و از اين طريق موجود مجرد براي فرد متمثّل شود. اين فرآيند در مواردي نيازمند تعبير يا تأويل است كه در اين مقاله شرايط و نحوۀ تبيين ايشان بررسي شده است. همچنين اين فرآيند كاربردهاي مختلفي در فلسفۀ اسلامي دارد و به كمك آن نحوۀ مشاهده و تمثل فرشتگان، اجنه و شياطين و نيز نحوۀ الهام و نزول وحي و مشاهدۀ رؤياي صادقه و انجام سحر و جادو و اطلاع از علم غيب و نيز هذيان‌گويي برخي از بيماران تبيين شده است. همچنين مي‌توان از اين طريق مشاهدات و ادراكات حسي و شنيدن اصواتي را كه شيخ اشراق در مراحل سلوك توصيف كرده است، تبيين كرد. در اين مقاله فرآيند معكوس و كاربردهاي آن بيان و نقد و بررسي شده و نشان داده شده است كه شيخ اشراق در اين بحث تحت تأثير ابن سينا قرار دارد.