حكمت و عرفان اسلامي و مسئله پيشرفت تمدن و فرهنگ

مسئله ركود يا عدم پيشرفت فرهنگ و تمدن اسلامي و علل آن، از مسائل اصلي‌اي است كه روشنفكران مسلمان به انحاي مختلف، آن را عنوان و شرح و بسط داده‌اند. به نظر اكثر آنان، مانع اصلي اين امر حكمت و عرفان اسلامي است كه اجازه نداده است كشورهاي اسلامي همچون كشورهاي موسوم به غربي پيشرفت كنند. آنچه در اين گفتار بررسي و سنجش مي‌شود، ذكر عوامل مشهور از قبيل علمي، اجتماعي، سياسي و جغرافيايي مؤثر كه معمولاً در گسترش تمدن و فرهنگ مورد توجه است، نيست؛ بلكه تحقيق و بررسي و شرح و توضيح اين مسئله است كه اوّلاً، مفاهيم پيشرفت و تمدن و فرهنگ از مفاهيم بي‌سابقه و مدرن است كه مسبوق به مبادي فكري خاصي (مدرن) است كه فقط ابتدا در اروپا پيدا شد و گسترش يافت و لذا سابقه‌اي در هيچ‌يك از تمدن و تفكر اقوام غير اروپايي، و از جمله اسلامي، حتي در قرون وسطاي مسيحي ندارد. طرحي نو است كه در تاريخ غربي عالم انداخته شده و اصولاً نه حكمت و عرفان اسلامي و مسيحي و نه چيني و هندي در بروز آن مانع و رادع نبوده‌اند؛ ثانياً، حكيمان و عارفان مسلمان هيچ‌گاه با علم و دانايي مقابله نكرده و بلكه برعكس، در دوره قبل از مدرن، منشأ و مقوّم آنچه در دورۀ مدرن فرهنگ و تمدن خوانده مي‌شود؛ مثلاً در عالم اسلام، همين حكمت و عرفان آنان بوده ‌است. بدين‌منظور، در ضمن مفاهيم اصلي مورد نظر، مثل تمدّن و فرهنگ و پيشرفت، تعريف و تاريخ پيدايش آنها بيان مي‌شود.