بررسي تأثير نظريۀ تشكيك وجود بر ديدگاه كل‌گرايي در انديشۀ ملاصدرا

نظريۀ كل نگري برخلاف ساير نظريات، در فلسفۀ اسلامي و به‌ويژه حكمت متعاليه به‌نحو بايسته مورد توجه قرار نگرفته است. نظريات در باب چگونگي وجود كل يا مجموع به‌عنوان امري برگرفته از آحاد، در جهت تأييد يا رد وجود حقيقي آن، به‌طور ضمني در خلال برخي مسايل پيش‌آمده در حكمت متعاليه و به مقتضاي آنها، پذيرفتني است. كاوش در اين نظريات مرتبط، دو موضع متعارض از نظريۀ ملاصدرا دربارۀ وجود «كل» به دست مي دهد: برخي عبارات آشكارا بيانگر نفي وجود كل هستند و برخي ديگر به‌گونۀ ضمني يا صريح بر وجود آن اذعان مي‌كنند. نوشتار حاضر بر آن است تا با روش تحليلي- انتقادي، پس از ملاحظۀ عبارات متعارض ملاصدرا در اين خصوص، با التفات به مختصات اصل تشكيك وجود، ديدگاه او را نقد و نظريۀ كل‌نگري را امكان‌سنجي كند. حاصل پژوهش، بيانگر اين است كه اعتقاد به وجود كل، از لوازم بيّن اصل تشكيك وجود است. كثرت طولي و عرضي كه با عنايت به سه مؤلفۀ اساسي اصل تشكيك وجود؛ يعني وحدت، كثرت و عينيت آن دو قابل تبيين است، وجود حقيقي كل را امري مسلم و نفي آن و انحصار وجود كل را در وجود آحادش با مختصات تشكيك وجود، ناسازگار نشان مي‌دهد.