تحليل صورت در نظريۀ ماده - صورت‌گرايي ابن‌سينا و كيت فاين

بر اساس نظريه «ماده-صورت‌گرايي» ساختار اجسام مادي از دو جزء ماده و صورت تركيب يافته است. «ابن‌سينا» و فيلسوف متافيزيك تحليلي معاصر «كيت فاين» معتقد به ماده-صورت‌گرايي هستند. بر اين اساس محور مقاله آن است كه دريابيم، ابن‌سينا به مسائل مطرح‌شده در نظريۀ ماده-صورت‌گرايي معاصر، چه پاسخي دارد؟ اين تلاش متمركز بر مسئله صورت و چند موضوع دربارۀ آن است؛ 1. ماهيت صورت، 2. اثبات صورت، 3. امكان ارائه تصوير سلسله مراتبي از ساختار متافيزيكي اشياء. از نظر فاين، صورت، جزء غيرمادي و مقوم شي است. در اجسام داراي اجزاء بي‌زمان، صورت، ويژگيِ چند موضعي يا رابطه‌اي است كه ميان مؤلفه‌هاي مادي شي برقرار مي‌شود و در اجسام داراي اجزاء زمانمند، صورت، تابعي از زمان بر روي اشياء است و بقاء شي را در طول زمان حفظ مي‌كند. ابن‌سينا قائل به حضور حداقل دو نوع صورت (دو نوع ويژگي ذاتي) است؛ صورت جسميه كه ويژگي ذاتي مشترك در همه اشياست و حداقل يك ويژگي ذاتي غير از اتصال جوهري يا صورت نوعيه. نيز ابن‌سينا همچون فاين، صورت در اشياء مركب را جزء مقوم و غيرمادي جسم مي‌داند، اما به باور او ماهيت صورت در همه اشياء مركب يكسان است. صورت، به عنوان جزء مقوم غيرمادي همان ويژگي‌هاي ذاتي هستند و البته اين ويژگي‌هاي ذاتي، حالّ نيز هستند. پس ابن‌سينا، مانند فاين، صورت را نوعي ويژگي مي‌داند، اما با اين تفاوت كه اين ويژگي ذاتي حالّ است و بايد بين ماده و ويژگي ذاتي، رابطه حلولي برقرار شود. هرچند شيوه استدلال ابن‌سينا براي اثبات صورت با فاين متفاوت است، اما با عنايت به نظر ابن‌سينا و فاين درباره ذاتي، اين رويكرد كمابيش شبيه است. هردو مي‌پذيرند ويژگي‌اي كه ذاتي شي باشد جزء مقوم شي است و اين جزء مقوم جز صورت است. اما مهم‌ترين برهان اثبات صورت نوعيه نزد ابن‌سينا، نيازمند اصلاح است. چكيده استدلال اصلاح‌شده اين‌گونه است كه ذاتي بودن به معناي مقوم بودن است، مقوم بودن نيز همان صورت و مبدأ اثر شي است. نتيجه اينكه بر اساس استدلال بازسازي‌شده، ابن‌سينا راهي دارد كه از ذاتي بودن ويژگي‌ها برسد به يك ويژگي مقوم و به چنين ويژگي مقوم غيرمادي، صورت گفته مي‌شود. فاين و ابن‌سينا مي‌پذيرند ويژگي‌اي كه ذاتي شي باشد جزء مقوم شي است و برعكس و اين جزء مقوم نيز چيزي نيست، جز صورت. از مزاياي تبييني نظريه فاين آن است كه اشياء مادي از ساختار سلسله مراتبي برخوردارند، در فلسفۀ ابن‌سينا نيز ظرفيّت ارائه چنين تصويري وجود دارد كه با تفسير جديدي ممكن است و مي‌توان تصويري سلسله مراتبي در ساختار متافيزيكيِ اشياء با توجه به تفكيك ميان اعتبار به شرط‌لا و اعتبار لابشرط ارائه كرد.