بازشناسي اقليم‌هاي فرهنگي ايران: به‌سوي يك چهارچوب مفهومي و روش‌شناختي

توجه به تنوع فرهنگ مناطق مختلف در برنامه‌ريزي منطقه‌اي ضرورتي است كه برنامه‌ريزان راهبردي در اسناد مختلف بين‌المللي و ملي بر آن تأكيد داشته‌اند؛ در‌حالي‌كه به اين امر در اسناد مهمي چون «سند ملي آمايش سرزمين» به‌شايستگي توجه نشده است. به‌منظور تكميل سند ذكرشده و جلوگيري از پيامدهايي چون افزايش نابرابري در حوزۀ فرهنگ و به‌تبع آن تضعيف هويت يگانۀ ايراني، «سند آمايش فرهنگ» در دست تدوين است. مقالۀ پيش ِ رو برگرفته از پژوهشي است كه درراستاي تدوين سند ذكرشده و با هدف مفهوم‌شناسي و بازشناسي اقليم‌هاي فرهنگي ايران انجام يافته است. هدف اين مقاله تمهيد بنيادهاي مفهومي و نيل به چهارچوبي روش‌شناختي به‌منظور بازشناسي اقليم‌هاي فرهنگي ايران و دريافت پاسخ اين سؤال است كه اقليم‌هاي فرهنگي ايران را براساس چه شاخص‌هايي مي‌توان تعريف كرد، تمايز بخشيد و يكپارچگي آن‌ها در قالب اقليم فرهنگي واحد ملي را بازنمايي و حفظ كرد. بدين‌منظور از روش‌هاي مطالعۀ كتابخانه‌اي و تطبيقي و نظرات طيفي از صاحب‌نظران علمي و اجرايي بهره گرفته شده و حاصل آن ارائۀ تعريفي از مفهوم اقليم فرهنگي براساس تركيبي از تعاريف سه مفهوم «منطقۀ فرهنگي رسمي»، «منطقۀ فرهنگي رسمي تركيبي» و «منطقۀ فرهنگي بومي يا ادراكي» است. براساس اين پژوهش چهارچوب روشي براي اقليم‌بندي فرهنگي در صورتي كارآمد است كه در آن هم‌زمان ابعاد مادي و غيرمادي فرهنگ مدنظر قرار گيرد و دو رويكرد هم‌زماني و درزماني توأمان اتخاذ شود. اقليم‌بندي فرهنگي ايران براساس كانونيت مناطق از منظر چهار شاخص تاريخ، علم، مذهب و قوميت روشي كاربردي است كه تمامي ويژگي‌هاي فوق را دارد.