مصاديق قوم موعود در آيۀ استخلاف با رويكردي انتقادي به ديدگاه فخر رازي

دين اسلام، به‌عنوان آخرين و كامل‌ترين دين آسماني، آيندۀ بشر را در قالب انديشۀ مهدويت بسيار روشن ترسيم كرده است. بر اساس آموزه‌هاي قرآن، حاكميت نهايي و جهاني از آنِ صالحان و مستضعفان است و شخصي از نسل پيامبر اكرم (ص)، در رأس قوم موعود، با امدادهاي الهي و مديريتي كارآمد، امنيت، عبوديت و عدالت فراگير جهاني را مستقر خواهد كرد. هرچند باورمندي به استخلاف قوم موعود مورد قبول همۀ فرق و مذاهب اسلامي بوده است، اما دربارۀ مصاديق، مكان و زمان، و چگونگي تحقق وعده‌هاي موجود در آيۀ استخلاف اختلاف‌نظر وجود دارد. مسئلۀ اصلي اين پژوهش بررسي تطبيقي ديدگاه فريقين دربارۀ قوم موعود، با تأكيد بر آراي فخر رازي، است. فخر رازي، همچون بسياري از دانشمندان اهل‌سنت، معتقد است كه محتواي آيه در زمان صحابه محقق شد و آيه بر خلافت و امامت امامان چهارگانه ــ ابوبكر، عمر، عثمان و علي (ع) ــ دلالت دارد و مصداق قوم موعود صحابۀ پيامبر (ص) هستند كه البته، با توجه به اوضاع نابسامان سياسي و اجتماعي زمان حضرت علي (ع)، دلالت آيه را نسبت به آن حضرت (ع) نفي مي‌كند. بر اساس دلالت معاني واژگان كليدي، سبب نزول و محتواي آيات و روايات و تاريخ قطعي فريقين، معلوم مي‌شود كه آيۀ استخلاف ناظر به دوران ظهور و حاكميت حضرت مهدي (عج) است.