بازتاب نمودهاي اسطوره‌اي درخت ويسپوبيش در پندار مولوي از خرد

در اين نوشتار با روش توصيفي ـ تحليلي و با سنجش همانندي‌هاي داستان گسيل كردن پادشاه، فرستاده‌اي را به هند براي يافتن درختي كه دوركنندۀ مرگ و پيري است با درخت ويسپوبيش يا همه‌تخمه و خويشكاري‌هاي سيمرغ در حماسۀ ملي، نشانه‌هايي از پيوند پندار و انديشۀ مولوي با بنيان‌هاي انديشگاني اسطوره‌اي، فراديد نهاده شده است. آنچه از اين بررسي به دست آمد بدين گونه است كه اگرچه داستان فرستادن كسي به هندوستان براي يافتن گياه يا درختي ويژه و درمان‌بخش، پيش از مثنوي در آثار ديگري بويژه شاهنامه و كليله و دمنه بازگو شده، ويژگي‌هايي كه مولوي براي درخت درمانگر و چيستي و توانايي‌هاي خرد بازگو مي‌كند، يادآور داستان و شخصيت سيمرغ است كه بر فراز درخت ويسپوبيش در درياي فراخكرد جاي دارد. همچنان كه درخت همه‌تخمه در اسطوره، درمانگر دردها و دور كنندۀ مرگ است، درختي كه در سخن مولوي از آن سخن مي‌رود، دوركنندۀ ناآگاهي و ناداني ـ ديگر نمودهاي مرگ ـ است. اگر فرستادۀ پادشاه براي يافتن درخت، به هندوستان رهسپار مي‌شود، درخت اسطوره‌اي نيز در هندوستان است. درياي محيط در سخن مولوي بازتابي از درياي فراخكرد اسطوره‌اي مي‌تواند بود و افزون بر اين، مولوي در سخن عرفاني خود، برخي ويژگي‌هاي سيمرغ اسطوره‌اي همچون «دانايي» و «توانايي در بلندپروازي» را به جبرييل ـ چونان نمايندۀ دانايي و عقل فعال كه پر دارد و بلند پرواز است ـ نيز داده است.