تبارشناسي فرهنگ‌شهري بلخ با تمركز بر نقش آيين‌ها و اديان (زرتشتي، بودايي و اسلام)

تبارشناسي فرهنگ‌شهري بلخ، نوعي توصيفِ ذاتي و دروني از سير تاريخي مادرشهر (ام البلاد) خراسان است كه با تكيه بر آثار و شواهد فارسي و عربي انجام شده است. اين پژوهش درصدد شناخت هويت تاريخي بلخ با توجه به نقش اديان است كه برخي آن را مكۀ بلاد مشرق مي خوانند. در عبورِ بلخ از گذر تاريخ، دشوار بتوان شاهدي بهتر از نقش اديان پيدا كرد كه در هويت‌‌بخشي اين شهر آن را در تكوين فرهنگ «خود» بر سر زبان «ديگران» انداخته باشد؛ لذا اين مقاله كوشيده است از عوامل و مؤلفه‌هاي فراواني چون: رشد اقتصادي، تحليل متون ادبي، وضعيت اقليمي، دگرگوني‌هاي سياسي و جامعه‌شناختي، به تحليل نقش اديان در فرهنگ‌شهري بلخ بپردازد. رويكرد تبارشناسانۀ فوكو، روش‌ مناسبي براي خوانش تاريخ مورد نظر ما در بلخ تا گسترش اسلام در سراسر خراسان است. اين رويكرد اجازه مي‌دهد تبارشناسي فرهنگ‌شهري بلخ، در ارتباط با ادبيات، تاريخ و اديان بررسي شود و نشان دهد كه چگونه دين توانسته است افق فكري، بنياد معرفتي و يگانگي هويتي اقوام ساكن در بلخ را بدون گسست رقم زند. بررسي ها حاكي از آن است كه دين اسلام به‌عنوان دين غالب‌ در فرهنگ‌شهري بلخ نقشِ بسزا داشته است.