بررسي شاخص پيچيدگي ساختار (SCI) و كيفيت توده‌ در رويشگاه‌ هاي آميخته مديريت شده در جنگل خيرود نوشهر

مقدمه و هدف: همان ‌طور كه جنگل با گذر زمان دچار تحول مي‌‌گردد‌، فرآيندهايي كه منجر به ايجاد جنبه‌هاي پيچيدگي نظير ناهمگني شرايط ساختاري توده و تنوع گونه‌اي مي‌گردند بيشتر مي‌شوند. انباشت مولفه‌هاي ساختاري از قبيل درختان زنده‌، خشكه‌دارهاي سرپا‌ و افتاده در ساختارهاي جمعيتي پيچيدگي توده را به‎وجود مي‌آورد. اين‌ موارد، فرآيندهايي هستند كه عمدتاً به رويش و مرگ و مير درختان مربوط مي‌شود كه در مرحله جواني آغاز شده، در مرحله بلوغ ادامه يافته و در نهايت به نوعي پيچيدگي ساختاري منجر مي‌شود. با بررسي پيچيدگي در توده‌ مي‌توان از جنگل‌شناسي براي تحول پيچيدگي و تنوع در توده استفاده نمود. اين مطالعه شاخص پيچيدگي ساختار در توده‌هاي آميخته مديريت شده نسبت به همديگر را در جنگل‌هاي هيركاني را به‎منظور تاثير دخالت‌هاي مديريتي در ميزان اين شاخص را مورد مقايسه قرار داد. مواد وروش‌ها: براي انجام اين مطالعه پنج قطعه نمونه يك هكتاري مستطيلي در پارسل‌هاي 305، 306، 309، 310 و 311 در بخش گرازبن جنگل خيرود كه در مجاورت هم قرار دارند، انتخاب شدند. جنگل آموزشي و پژوهشي خيرود در 6 كيلومتري شرق نوشهر از نوار جنگل هاي هيركاني ايران واقع شده است كه بخش گرازبن داراي مساحتي برابر 1001 هكتار است. براي انجام اين مطالعه قطر كليه درختان بالاتر از حد شمارش با استفاده از آماربرداري صددرصد در قطعات نمونه يك هكتاري مورد اندازه‌گيري قرار گرفت. ارتفاع درختان، فراواني درختان كهنسال، فراواني و حجم خشكه‌دارها، روشنه‌هاي تاج پوشش، شاخص مينگ‌لينگ و ضريب جيني نيز محاسبه گرديد. براي كمّي‌سازي شاخص پيچيدگي ساختار از مجموعه‌اي از متغيرهاي مرتبط با مهم‌ترين ويژگي‌هاي ساختاري توده‌هاي جنگلي استفاده شد. براي اين امر شاخص‌هاي منفرد انتخاب و شاخص چندمتغيره پيچيدگي در چهار مرحله محاسبه شد. در نهايت با جمع هر يك از متغيرهاي شاخص پيچيدگي ساختار بين صفر و 100 تعيين شد. بر اين اساس مقدار عددي شاخص در توده‌هاي جنگلي با بيشترين پيچيدگي نزديك به 100 و در توده‌هاي با كمترين پيچيدگي در ساختار مقدار عددي نزديك به صفر خواهد بود. يافته‌ها: نتايج نشان داد در پنج قطعه نمونه در پنج پارسل 1836 اصله درخت بررسي گرديد. بيشترين تعداد درخت در واحد سطح 564 اصله در هكتار در توده 306 است. گونه ممرز به‎طور نسبي گونه غالب‌ در توده‌هاي 306، 305 و 310 و گونه راش گونه غالب در توده‌هاي 309 و 311 مورد مطالعه مي‌باشد. همچنين، بيشترين ميزان ميانگين قطر، حجم سرپا و ارتفاع به ترتيب 32/5 سانتي‌متر و 458 مترمكعب و 41 متر مربوط به قطعه‌نمونه 309 مي‌باشد. منحني توزيع فراواني درختان در طبقات قطري مختلف نيز اگرچه روند كاهنده و مبتني بر توزيع نمايي كاهنده به حالت J شكل معكوس است، اما تفاوت‌هايي بين توده‌هاي مورد مطالعه در طبقات قطري مختلف مشاهده مي‌گردد. بيشترين تعداد درختان در طبقات قطري كوچك (يعني 15 و 20 سانتي‌متر) در توده 306 وجود دارد كه به‎ترتيب 283 و 137 اصله مي‌باشد. كمترين تعداد درخت در طبقات اوليه نيز 33 و 31 اصله مي‌باشد كه مربوط به توده 309 مي‌باشد. مقايسه حجم درختان در كلا‌س‌هاي قطري نشان مي‌دهد پراكنش حجم در همه كلاسه‌هاي قطري در پارسل 309 قابل توجه مي‌باشد كه در آن حجم در كلاسه‌هاي قطور و خيلي قطور به‎ترتيب 296 و 83 متر مكعب در هكتار مي‌باشد. در پارسل‌هاي 306 و 307 براي درختان در كلاسه خيلي قطور كميتي وجود ندارد. قطعه‌نمونه 309 داراي بيشترين مقدار شاخص پيچيدگي مي‌باشد كه مقدار عددي آن 85 مي‌باشد و كمترين مقدار اين شاخص (66) در قطعه‌نمونه 305 وجود دارد. نتايج مقايسه ويژگي‌هاي مورد مطالعه براي تعيين ميزان شاخص پيچيدگي ساختاري در بين توده‌هاي مختلف با استفاده از آزمون ANOVA با احتمال 5% (0/05=P) نشان داد فراواني و مقدار حجم درختان، فراواني درختان كهنسال، نسبت سطح روشنه به سطح جنگل، فراواني و حجم خشكه‌دارها، ارتفاع درخت و شاخص Mingling داراي تفاوت معني‌دار هستند. نتيجه‌گيري كلي: ميانگين شاخص پيچيدگي براي رويشگاه‌هاي مورد مطالعه 0/75 مي‌باشد كه بيشترين آن 0/85 مي‌باشد و در پارسل 309 ديده مي‌شود در حاليكه كمترين مقدارشاخص پيچيدگي 0/66 مي‌باشد كه در پارسل 306 وجود دارد. ساير رويشگاه‌ها داراي حالت بينابين مي‌باشند. اين تنوع پيچيدگي در رويشگاه‌هاي مختلف نشان دهنده وجود مراحل مختلف تحولي از جوان تا كهنسال در جنگل است. تصويري ساده مي‌تواند نشان دهد كه چگونه ويژگي‌هاي گوناگون ساختاري، پيچيدگي و تنوع را به جنگل منتقل مي‌كند. اگر جنگلي فرضي در حالت‌هاي پيچيده و ساده در نظر گرفته شود. تفاوت آشكار در اين مقايسه اين است كه توده پيچيده داراي دامنه وسيع‌تري از ابعاد درختان (و به‌طور بالقوه سنين) مانند برخي از درختان بزرگ‌، در مقايسه با توده ساده است كه داراي تعداد زيادي از درختان با ابعاد كوچك‌تر و بدون درختان بزرگ مي‌باشد و به‌طور بالقوه درخت كهن‌سالي در آن وجود ندارد. توده پيچيده داراي حداقل دو گونه درختي است، در مقابل توده‌ي ساده فقط از يك گونه تشكيل شده است. توده‌ پيچيده همچنين حاوي تعدادي خشكه‌دار سرپا و افتاده بزرگتر بر روي زمين است و در مقابل، توده ساده فاقد خشكه‌دار افتاده بزرگ است. سرانجام‌، پراكنش درختان و تاج پوشش‌ها يا برعكس‌، روشنه‌ها، از نظر مكاني در توده پيچيده متغير است و منجر به ناهمگني ساختاري در منطقه مورد نظر مي‌شود. براي افزايش تنوع و پيچيدگي انجام اقداماتي از قبيل تنك كردن يا باقي گذاشتن درختان داراي اهميت زيستگاهي از قبيل درختان قطور و كهنسال و خشكه‌دارهاي سرپا و افتاده در برش‌هاي گزينشي كه پيچيدگي ساختاري‌، تنوع گونه‌ها و ناهمگني را حفظ يا بازيابي مي‌كند‌، ضروري است.