تأثير كوتاه مدت آتش ‌سوزي بر خصوصيات فيزيكي و شيميايي خاك و پوشش گياهي گززارهاي تالاب قره قشلاق، استان آذربايجان شرقي

مقدمه و هدف: آتش‌ سوزي از مهم ترين عوامل بوم‌شناختي است كه مي‌تواند عملكرد بوم‌سازگان هاي طبيعي را تغيير دهد. آتش يكي از مهمترين وقايع طبيعي است كه بوم‌سازگان هاي جنگلي را تهديد مي كند. شدت و فراواني آتش‌سوزي‌هاي جنگلي به دليل افزايش جمعيت در مناطق آسيب‌پذير و اثرات تغييرات آب و هوايي جهاني، روزانه در حال افزايش است. اين عامل علاوه بر اينكه باعث تلفات جاني و مالي مي‌شود، تهديد بزرگي براي شرايط متعادل اكولوژيكي پوشش هاي گياهي و حفاظت از محيط زيست است. هر ساله هزاران آتش سوزي در اراضي طبيعي در سراسر جهان فاجعه‎هايي را به‎وجود مي‎آورد كه قابل اندازه‎گيري و توصيف نيستند. اين موضوع براي سال‌ها مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. در اين پژوهش، با توجه به اهميت حفاظت و توجه بيش‌ازپيش به تالاب‎ها و خدمات اين بوم‌سازگان در زمينۀ تداوم حيات بشر و تنوع بالايي از گونه‎هاي گياهي، بررسي حريق رخ داده در سال 1400، شرايط ايجاد آن و تأثير آن بر ويژگي‎هاي خاك‎شناسي و پوشش گياهي تالاب قره قشلاق بناب در آذربايجان شرقي مهم‎ترين هدف اين پژوهش را شامل مي‎شود. مواد و روش‌ها: به‎منظور بررسي تأثير آتش‎سوزي بر ويژگي‎هاي خاك‎شناسي و پوشش گياهي تالاب قره قشلاق، محدوده اي در حدود چهار هكتار از تالاب كه در تاريخ 16 فروردين 1400 و به تعداد دو مرتبه و در دو بازۀ زماني مختلف (ساعت 15:30 و 19:30) مورد حريق قرار گرفته بود به‎عنوان منطقۀ سوخته انتخاب شد. به‎علاوه، منطقه‎اي در مجاورت اين منطقه با وسعت مشابه و با رعايت فاصله مناسب از منطقۀ سوخته به‎عنوان منطقۀ شاهد (نسوخته) انتخاب شد. براي نمونه‎برداري پوشش گياهي از يك خط نمونه در طول اين مناطق استفاده شد. با در نظر گرفتن اينكه پوشش گياهي به‎صورت انبوه گز (sp. Tamarix) است در هر منطقه (آتش‎سوزي شده و شاهد) براي ثبت مشخصات ارتفاع درختچه‎ها، قطر يقه و قطر برابرسينه پايه اصلي جست گروه، قطر كوچك و بزرگ تاج، تعداد جست‎هاي ‏جست گروه، سالم بودن يا نبودن و وجود آفت از 40 قطعه‎نمونه مستطيلي شكل (در مجموع 80 قطعه‌نمونه) به مساحت تقريبي 10 مترمربع (5×2 متري) با فاصلۀ 20 متري از هم استفاده شد. براي اندازه‎گيري درصد پوشش علفي نيز از يك قطعه‌نمونه يك مترمربعي در مركز قطعات نمونه استفاده شد. همچنين به‎منظور اندازه‎گيري ويژگي‎هاي فيزيكوشيميايي خاك مانند اسيديته، هدايت الكتريكي، كربن آلي، درصد آهك، درصد رس، سيلت و شن، پتاسيم قابل جذب و فسفر قابل جذب در هر منطقه پنج قطعه‌نمونه به‌صورت تصادفي انتخاب و از مركز آن يك نمونه خاك از عمق صفر تا 10 سانتي‎متري برداشت شد. به‎منظور تجزيه‎وتحليل‎هاي آماري پس از بررسي نرمال بودن پراكنش داده‎ها با استفاده از آزمون كولموگروف-اسميرنوف، مقايسه بين ميانگين مشخصات كمي پوشش گياهي و ويژگي‎هاي خاكشناسي در دو منطقۀ سوخته و شاهد از آزمون هاي من ويتني و t مستقل استفاده شد. همچنين براي بررسي مهم‎ترين ويژگي‎هاي پوشش گياهي و خاك در اثر وقوع حريق، از تجزيه مؤلفه هاي اصلي استفاده شد. يافته‌ها: نتايج نشان داد ميانگين قطر يقه پايه ها در منطقه سوخته (4/41 سانتي‎متر) در سطح اطمينان 99 درصد به‎طور معني‎داري بيشتر از منطقه شاهد (3/17 سانتي‎متر) است. در منطقۀ شاهد و سوخته بين مقادير ميانگين ويژگي هاي قطر برابرسينه (1/64 در برابر 1/24 سانتي‎متر) و تعداد جست (20/05 در برابر 14/76) در سطح اطمينان 95 درصد تفاوت معني‎داري وجود دارد. همچنين در منطقۀ شاهد و سوخته بين مقادير ميانگين ارتفاع درخت (1/96 در برابر 1/36 متر)، سلامت جست (سالم بودن تمامي پايه‎ها در برابر سوخته بودن تمامي جست‎ها) و درصد پوشش علفي (70/19 در برابر 50/28 درصد) در سطح اطمينان 99 درصد تفاوت معني‎داري مشاهده شد. همچنين بررسي ويژگي‎هاي خاك‎شناسي نشان داد پس از حدود يك سال از وقوع حريق در دو منطقۀ سوخته و شاهد بين ويژگي‎هاي اسيديته (7/12 در برابر 6/73) و شن (27/10 در برابر 22/90 درصد) تفاوت معني‎دار در سطح اطمينان 95 درصد وجود دارد. همچنين تفاوت معني‎داري در سطح اطمينان 99 درصد بين ويژگي‎هاي كربن آلي (2/86 در برابر 1/71 درصد)، فسفر (71/63 در برابر 34/28 ميلي‎گرم در كيلوگرم) و پتاسيم (921/40 در برابر 606/60 ميلي‎گرم در كيلوگرم) در اين دو منطقه مشاهده شد. نتايج تجزيه مؤلفه‎هاي اصلي نيز نشان داد آتش‎سوزي بر روي شاخص‎هاي كربن آلي، فسفر و پتاسيم در دسترس و از بين ويژگي‎هاي پوشش گياهي بر قطر برابرسينه، قطر يقه، ارتفاع درخت، قطر بزرگ و كوچك تاج با بار عاملي بيشتر از 0/8 بيشترين تأثير را داشته است. نتيجه‌گيري كلي: پژوهش حاضر نشان داد كه خصوصيات كمي پايه‎هاي موجود در تالاب در بخش سوخته تحت تأثير قرار گرفته و تغييراتي در ويژگي‎هاي پوشش گياهي و خاك‎شناسي وقوع يافته است، به‎طوري‎كه همۀ ويژگي‎هاي خاك‎شناسي در منطقۀ سوخته در مقايسه با منطقۀ شاهد افزايش معني‎داري داشتند. در مقابل به غير از عامل قطر يقه، ديگر ويژگي‎هاي پوشش گياهي در منطقۀ سوخته به‎طور معني‎داري كاهش پيدا كرده‎اند. بنابراين، مديريت مناسب و حفاظت از چنين اراضي پس از آتش‎سوزي به ‎منظور احياي توان و پتانسيل بوم‌سازگان براي تضمين ادامه حيات و پايداري كاملاً ضروري است. از اين‎رو، پيشنهاد مي‎شود اثرهاي بلندمدت آتش‎سوزي بر تغييرات پوشش گياهي مورد بررسي قرار گرفته و با قرق چنين بوم‎سازگاني و اجراي عمليات احيايي، به فرآيند بازسازي منطقه سرعت داده شود.